Suriye’ye Yaptırımlar Kalkıyor

Başkan Trump’ın Ortadoğu gezisi sırasında Suriye’ye yönelik yaptırımları kaldıracağını duyurmasının ardından ABD Hazine Bakanlığı harekete geçerek yaptırımların hafifletilmesini sağlayan bir genel lisans (GL-25) yayımladı. Bakanlık genel lisansın Suriye Yaptırımları Yönetmeliği kapsamındaki yasaklanmış işlemlere izin vererek “fiilen Suriye’ye yönelik yaptırımları kaldırdığını” aktardı. ABD’nin hemen ardından Avrupa Birliği de eşzamanlı olarak Suriye’ye uygulanan yaptırımların kaldırılacağını duyurdu. ABD ve AB’nin yaptırımları büyük ölçüde askıya alması, Suriye’ye yönelik on yılı aşkın süredir devam eden kısıtlayıcı rejimde radikal bir kırılma olarak değerlendiriliyor.  

Trump, Suriye’ye yönelik yaptırımları kaldırma kararını Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve Suudi Arabistan’ın veliaht prensi Muhammed bin Selman ile görüştükten sonra almıştı. Suriye’nin istikrarı ve mülteci krizinin çözümü için kritik önemde olan karar, Trump’ın ikinci döneminde gerçekleştirdiği en önemli dış politika hamlelerinden biri olarak görülüyor. Trump 13 Mayıs’ta Suudi Arabistan’da Suriye Devlet Başkanı el-Şara ile görüşmüş ve “Ülkeyi istikrara kavuşturmayı ve barışı korumayı başaracağını umduğumuz yeni bir hükümet var” ifadelerini kullanmıştı.

ABD Hazine Bakanlığı’ndan yapılan açıklamada, Esad rejiminin kendi halkına uyguladığı şiddet ve terörün sona erdiği belirtilerek, “Suriye halkı için yeni bir sayfa açılıyor” ifadesi kullanıldı. Yaptırımların kaldırılması, “Beşşar Esed rejiminin ihlalleri nedeniyle Suriye’ye uygulanan yaptırımların tamamını kaldırmaya yönelik ABD hükümetinin daha geniş kapsamlı çabasının sadece bir parçası” olarak nitelendirildi. ABD hükümetinin, “istikrarlı, birleşik, kendisiyle ve komşularıyla barış içinde olan” bir Suriye’yi desteklemeye kararlı olduğu vurgulanan açıklamada, ABD’nin Suriye’deki gelişmeleri ve ilerlemeyi izlemeye devam edeceği belirtildi.

Yayımlanan lisansın “Önce Amerika” stratejisi doğrultusunda yeni yatırımların ve özel sektör faaliyetlerinin önünü açacağı belirtiliyor. Bu hamlenin ardından Dışişleri Bakanlığı’nın da Sezar Suriye Sivil Koruma Yasası (Sezar Yasası) kapsamında bir muafiyet yayımlamasıyla Suriye’nin potansiyelinin daha fazla ortaya çıkmasının mümkün olacağı kaydediliyor. Karar, uygulanan yaptırımların 180 gün süreyle askıya alınmasını içeriyor ve Suriye’nin ekonomik toparlanması ile yeniden inşasını desteklemeyi amaçlıyor. Bu muafiyetin Suriye’de elektrik, su ve sağlık gibi temel hizmetlerin sağlanmasını kolaylaştırması ve yeni yönetimle işbirliğini teşvik etmesi bekleniyor. Fakat uzmanlar, yaptırımların “kalıcı olarak kaldırılmadığına” dikkat çekerek, reformların sekteye uğraması durumunda muafiyetin yenilenmeyebileceğini uyarısında bulunuyor.

Yeni lisans, Suriye Merkez Bankası da dâhil olmak üzere kamu kuruluşlarıyla işlem yapmaya ve ülkeye doğrudan yatırım, sigorta, taşımacılık ile petrol ürünleri ticareti başta olmak üzere pek çok sektörde faaliyete izin veriyor. Bununla birlikte, Rusya, İran ve Kuzey Kore bağlantılı şirketler için kısıtlar yürürlükte kalırken terör örgütleriyle ilişkili kuruluşlar da hâlen ‘Özel Olarak Belirlenmiş Kişiler’ listesinde duruyor. Ayrıca verilen lisans, ABD ihracat kontrol rejimini değiştirmediği için çift kullanımlı teknoloji transferleri hâlen denetime tabi tutuluyor. Bu nedenle birçok sektörde “izin-lisans ikileminin” süreceği belirtiliyor.

Washington’ın yaptırımları kaldırma kararını açıklamasının hemen ardından Avrupa Birliği de yaptırımları kaldırma kararı aldığını duyurdu. AB Konseyi, Suriye’ye uyguladığı geniş ekonomik yaptırımların çoğunu fesheden hukuki düzenlemeyi onayladı. AB Dış Politika Yüksek Temsilcisi Kaja Kallas, kısıtlamaların kaldırılmasını “Suriye’nin toparlanma sürecini samimiyetle destekleyen doğru adım” olarak niteledi ancak barış sürecinin raydan çıkması hâlinde yaptırımların geri dönebileceğini de ekledi. Batılı ülkeler Şam yönetiminin içinde eski HTŞ kadroları bulunması nedeniyle “meşruiyet” tartışmalarını canlı tutmaya devam ediyor. İnsan haklarına dair hesap verebilirlik mekanizmaları kurulmadıkça, yaptırımların tamamen kaldırılmasının güç olduğuna vurgu yapılıyor.

ABD’nin Suriye’ye yönelik yaptırımları, 1979’da Suriye’nin “teröre destek veren devlet” ilan edilmesiyle başlamış ve Hafız Esad döneminde siyasi gerginlikler nedeniyle yeni ekonomik kısıtlamalar getirilmişti. 2011’de Esad rejiminin iç savaş sırasında halka karşı sert müdahalelerde bulunması nedeniyle yaptırımlar sertleştirilerek finans, enerji ve ticaret sektörlerini hedefleyen yasaklar getirilmiş ve üst düzey yetkililerin mal varlıkları dondurulmuştu. 2019’da yürürlüğe giren Sezar Suriye Sivil Koruma Yasası, rejimle iş yapan yabancı aktörleri de kapsayarak yaptırımların kapsamını genişletmişti. Bu yaptırımlar, rejimi zayıflatmayı amaçlasa da Suriye ekonomisinin çökmesine ve halkın temel ihtiyaçlara erişiminde zorluk çekmesine neden olmuştu.

Suriye’de nüfusun %90’ı yoksulluk sınırı altında yaşıyor. GL-25 ile Merkez Bankası’nın SWIFT’e kademeli dönüşü, havale sistemlerinin canlanması ve insani yardım tedarik zincirlerinin hızlanması bekleniyor. Lübnan limanları üzerinden geçen ticaretin yeniden Lazkiye ve Tartus’a kayabileceği öngörülüyor. Bu sayede lojistik maliyetlerinin düşmesi ve temel gıda fiyatlarını dengelenmesi bekleniyor. Buna rağmen, risk primi yüksek olduğu için uluslararası kredi kuruluşlarının kısa vadede ülkeye büyük ölçekte fon sağlaması beklenmiyor.  

Yaptırımların kaldırılması bölge ülkeleri tarafından memnuniyetle karşılandı. Türkiye, yaptırım gevşemesini mülteci geri dönüşlerinin hızlanması ve sınır ticaretinin canlanması bağlamında desteklerken Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, “toparlanma fonları” aracılığıyla altyapı projelerine giriş sinyali vermiş durumda. Körfez ülkeleri öncelikli olarak Suriye’de İran etkisini sınırlamak isterken Washington yönetimi de yayımladığı lisansa İran ve Rusya karşıtı istisnalar ekleyerek Şam’ın ekonomik rotasını Batı-Körfez eksenine yönlendirmeyi hedefliyor.

ABD ve Avrupa Birliği’nin eşzamanlı olarak Suriye’ye yönelik yaptırımları kaldırma hamlesi, ülkenin ekonomik olarak yeniden inşası ve bölgesel istikrar açısından kritik bir dönüm noktası oluşturuyor. Ancak bu gelişmenin sürdürülebilirliği, Şam yönetiminin kapsayıcı politikalar izleyip izlemeyeceğine ve reform gündemine ne derece bağlı kalacağına bağlı görünüyor. Aksi bir durumda muafiyetlerin yenilenmeyeceği ve yaptırımların geri geleceği belirtiliyor. Suriye yönetiminin reformları hayata geçirme kapasitesi ve bölgesel dengeleri gözeten diplomatik adımlarının bu süreçte belirleyici unsurlar olarak öne çıkması bekleniyor. Yaptırımların tamamen ortadan kaldırılması ve uluslararası toplumla kalıcı entegrasyonun sağlanması, Suriye’nin atacağı somut adımlara ve sergileyeceği siyasi iradeye bağlı olarak şekillenecek gibi görünüyor.