Barış Kurulu Trump Başkanlığında Toplandı

Gazze’de ateşkesin sürdürülmesi ve yeniden inşa sürecinin başlatılması amacıyla oluşturulan Barış Kurulu, ilk toplantısını Washington’da yaklaşık elli ülkenin katılımıyla gerçekleştirdi. Kurula başkanlık eden ABD yönetimi, üye ülkelerin şimdiden yaklaşık 7 milyar dolarlık finansman taahhüdünde bulunduğunu ve Gazze’de görev yapacak uluslararası polis ve istikrar misyonu için personel desteği sözü verdiğini açıkladı. Körfez ve Ortadoğu ülkeleri insani yardımı artırma taahhüdünü yinelerken bazı Asya ve Avrupa ülkeleri de güvenlik ve eğitim desteği sağlayacaklarını bildirdi.

Perşembe günü Washington’da toplanan Barış Kurulu’nda Gazze’de ateşkesin kalıcı hâle getirilmesi, Hamas’ın silahsızlandırılması süreci ve yeniden inşa planının finansmanı temel gündem maddeleri olarak ele alındı. Toplantıda, milyarlarca dolarlık insani yardım ve altyapı yatırımlarının nasıl koordine edileceği, fonların uluslararası bir mali mekanizma üzerinden şeffaf biçimde yönetilmesi ve Gazze’de görev yapacak Uluslararası İstikrar Gücü’nün yapısı tartışıldı. Ayrıca sınır güvenliği, yerel yönetimin yeniden yapılandırılması ve uzun vadeli barışın sağlanması için siyasi geçiş sürecinin çerçevesi üzerinde duruldu. Kurulun Birleşmiş Milletler ile iş birliği ve bölgesel aktörlerin rolü konusundaki yaklaşımı da toplantının dikkat çeken başlıkları arasında yer aldı.

Trump yönetimi Gazze’nin yeniden inşası için ABD adına 10 milyar dolarlık bir finansman taahhüdü açıklarken, diğer ülkelerden de yaklaşık 7 milyar dolarlık ek söz alındığını duyurdu. Bu kaynakların, Dünya Bankası bünyesinde oluşturulan “Gazze Yeniden İnşa ve Kalkınma Fonu” aracılığıyla yönetileceği belirtildi. Dünya Bankası Başkanı Ajay Banga, fonun uluslararası standartlara uygun şeffaflık, mali denetim ve bağımsız kontrol mekanizmalarıyla işletileceğini ifade etti. Birleşmiş Milletler, Gazze’deki toplam yeniden inşa maliyetinin 50 milyar doların üzerinde olduğunu tahmin ediyor. Bu durum, mevcut taahhütlerin kapsamlı bir toparlanma için yeterli olup olmadığı ya da yalnızca başlangıç finansmanı niteliği taşıyıp taşımadığı sorusunu gündeme getiriyor.

Kurulun başarısı büyük ölçüde Hamas’ın silahsızlandırılmasına bağlı görünüyor.  ABD’nin Hamas’ı terör örgütü olarak tanımlaması ve İsrail hükümetinin Gazze’de kapsamlı yeniden inşayı açık biçimde silahsızlanma şartına bağlaması, planın güvenlik eksenli karakterini belirginleştiriyor. Toplantıda Uluslararası İstikrar Gücü’nün kurulması ve binlerce askeri ile polis personelinin Gazze’de konuşlandırılması gündeme gelirken, bazı ülkeler ciddi sayıda asker ve eğitim desteği sunmaya hazır olduklarını duyurdu. Ancak bu gücün yalnızca sınır güvenliği ve kamu düzeniyle mi sınırlı kalacağı, yoksa Hamas’ın silahsızlanma sürecini aktif biçimde denetleyip denetlemeyeceği netlik kazanmış değil.

Barış Kurulu, Trump’ın 20 maddelik Gazze planı’nın kurumsal ayağını oluşturuyor. Kurul, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin onayladığı ateşkes çerçevesini uygulamaya koymayı ve Gazze’nin yeniden inşasını koordine etmeyi hedefliyor. Ancak yapısal olarak klasik kurumlardan ayrışıyor: Trump “ömür boyu başkan” ve nihai karar mercii konumunda. Üyelik için 1 milyar dolar taahhüt şartı getirilmesi, kurulu normatif bir barış platformundan ziyade finansman temelli bir koalisyon modeline yaklaştırıyor. Bu yönüyle, II. Dünya Savaşı sonrası kurulan çok taraflı sistemden farklı, daha lider-merkezli bir diplomasi anlayışını temsil ediyor.

Trump, Barış Kurulu’nun Birleşmiş Milletler ile iş birliği içinde hareket edeceğini ifade etse de uzun vadede BM üzerinde yönlendirici bir rol üstlenebileceğini ima etmesi dikkat çekiyor. Bu söylem, İkinci Dünya Savaşı sonrasında kurulan ve kolektif güvenlik ile çok taraflı karar alma ilkelerine dayanan uluslararası düzen açısından önemli bir tartışmayı beraberinde getiriyor. Avrupa’nın önde gelen ülkeleri olan Fransa, Almanya ve İngiltere, kurulun hukuki statüsü, yetki sınırları ve karar alma süreçleri konusunda netlik bulunmaması nedeniyle sürece mesafeli yaklaşıyor. Vatikan’ın daveti geri çevirmesi, barış girişimlerinin BM çatısı altında yürütülmesi gerektiği yönündeki geleneksel yaklaşımı yansıtırken, Rusya’nın olası üyeliği bankacılık yaptırımlarının kaldırılması şartına bağlaması da girişimin jeopolitik pazarlıklara açık bir zeminde ilerlediğini gösteriyor.

Uzmanlar, Trump’ın Barış Planının Gazze için öngörülen yeniden inşa ve güvenlik sürecini dış aktörlerin kontrolünde bir modele dönüştürme riski taşıdığına dikkat çekerek bunun birleşik bir Filistin devletinin oluşturulmasını zora sokabileceğini ileri sürüyor. Filistinli katılımı sınırlı tutan Planın, Gazze’yi dış yönetimle yeniden yapılandırmayı amaçlarken, ayrıcalıklı bölgeler yaratma ve özellikle İsrail kontrolündeki alanlarda yeniden inşa faaliyetlerini öne çıkarma ihtimaliyle “iki Gazze” dönemine yol açabileceğinin altı çiziliyor. Aynı zamanda Batı Şeria’da fiili ilhak eğilimleri sürerken, planın Filistin devleti perspektifini zayıflatma riski bulunduğu belirtiliyor. Bu nedenle Avrupa ve Arap devletlerinin sürece aktif diplomasiyle müdahil olmaları gerektiği vurgulanıyor.

Kurula 26 ülke imza atarken, davet edilen yaklaşık 50 ülkenin yarısından fazlası resmî üyelikten kaçınıyor. Üyeler arasında Arjantin, Macaristan, Endonezya, Pakistan, Katar, Suudi Arabistan, Türkiye ve Birleşik Arap Emirlikleri bulunuyor. Avrupa’daki çekimserlik, müttefikler arasındaki uyumsuzluğu göstermesi açısından dikkat çekici bulunuyor. Trump’ın katılmayan ülkelere yönelik “hepsi katılacak” şeklindeki açıklaması, diplomatik baskı mesajı olarak yorumlanırken bu tablo, ABD öncülüğünde esnek ama seçici bir koalisyon inşa edildiğini gösteriyor. Ancak Filistinli aktörlerin ve Hamas’ın doğrudan temsil edilmemesi, çatışma çözümü açısından “kapsayıcılık” ilkesine aykırı görünüyor. Bu eksikliğin sahadaki uygulama aşamasında siyasi direnç yaratabileceği belirtiliyor.

Barış Kurulu, Gazze’de ateşkesin korunması ve yeniden inşa sürecinin başlatılması için iddialı bir siyasi ve mali çerçeve ortaya koysa da girişimin önünde bir çok belirsizlik bulunuyor. Finansman taahhütleri ve uluslararası güvenlik gücü planları kısa vadede istikrar umudu yaratırken, Hamas’ın silahsızlandırılması şartı, Filistinli aktörlerin sınırlı temsili ve Avrupa’daki çekimserlik sürecin meşruiyetini tartışmalı kılıyor. Ayrıca Birleşmiş Milletler ile olası kurumsal rekabet ve bölgesel jeopolitik dengeler, planın küresel sistem üzerindeki etkisini daha da karmaşık hale getiriyor.