ABD-İran Müzakereleri Devam Ediyor

ABD ile İran arasında 22 Nisan’da sona ermesi beklenen ateşkesi uzatmaya yönelik dolaylı görüşmeler devam ediyor. Pakistan’ın arabuluculuğunda yürüyen temaslar ve ikinci tur görüşmelerin yeniden İslamabad’da yapılabileceğine dair beklenti, tarafların müzakere sürecini sürdürmek istediğini gösteriyor. Ancak mevcut tablo, kapsamlı ve uzun vadeli bir barış anlaşmasından çok, çatışmaların yeniden başlamasını önleyecek sınırlı bir uzlaşma arayışının öne çıktığını ortaya koyuyor. Taraflar arasında güven sorunu devam ederken, sahadaki askeri hareketlilik ve bölgesel gerilimler de görüşmelerin kalıcı ve istikrarlı bir sonuca ulaşmasını zorlaştırıyor.

Müzakereler Lübnan cephesindeki gelişmelerle daha da karmaşık bir hal almış durumda. İsrail ile Hizbullah arasında ilan edilen 10 günlük ateşkesin, bölgedeki tansiyonu geçici olarak düşürdüğü ancak kalıcı bir çözüm üretmekten uzak olduğu belirtiliyor. Tarafların ateşkes süresince karşılık verme haklarını saklı tutmaları, sahadaki gerilimin tamamen ortadan kalkmadığını gösteriyor. Lübnan’daki çatışmaların ABD-İran görüşmelerinde önemli bir pazarlık başlığı haline geldiği ve İran’ın bu cephede kalıcı bir sakinleşme olmadan daha geniş bir uzlaşmaya yanaşmadığı anlaşılıyor. Bu durum, İran dosyası ile İsrail’in kuzey sınırındaki güvenlik denkleminin artık birbirinden ayrı ele alınamadığını ortaya koyuyor.

Görüşmelerin yavaş ilerlemesinin temel nedenlerinden biri, tarafların savaşın durdurulması ile siyasi çözümden farklı beklentiler taşıması olarak görülüyor. ABD’nin İran’ın nükleer ve askeri kapasitesini uzun vadeli biçimde sınırlayacak bir çerçeve aradığı, buna karşılık Tahran’ın önceliği yaptırımların hafifletilmesine ve ekonomik baskının azaltılmasına verdiği kaydediliyor. Bu farklı öncelikler, müzakerelerin kapsamlı bir anlaşmadan ziyade geçici bir mutabakat metni etrafında şekillenmesine yol açıyor. Ateşkesin korunmasına yönelik bir ara formül üzerinde çalışıldığı, bunun da daha geniş bir müzakere sürecine zemin hazırlayabileceği ifade ediliyor. Ancak mevcut aşamada tarafların stratejik güven üretmekten uzak olduğu dikkat çekiyor.

İran’ın nükleer programı konusu müzakerelerin en kritik başlıklarından biri olmaya devam ediyor. ABD’nin yüksek düzeyde zenginleştirilmiş uranyum stokunun azaltılmasını ve uzun süreli kısıtlamalar getirilmesini talep ettiği, İran’ın ise daha kısa süreli sınırlamalara ve barışçıl nükleer faaliyet hakkının tanınmasına odaklandığı görülüyor. Taraflar arasında süre ve kapsam konusunda ciddi görüş ayrılıkları bulunurken, teknik çözümlerin dahi jeopolitik güvensizlik nedeniyle ilerleyemediği değerlendiriliyor. Bu nedenle nükleer dosya, yalnızca teknik bir denetim meselesi değil, aynı zamanda tarafların birbirine ne ölçüde alan açacağına dair daha geniş bir siyasi pazarlığın parçası haline gelmiş durumda.

Görüşmelerin ikinci büyük başlığı ise enerji güvenliği ve deniz trafiği. ABD, İran limanlarına yönelik deniz ablukasını sürdürerek Tahran üzerinde ekonomik ve stratejik baskı kurmaya çalışıyor. Pentagon’dan yapılan açıklamalar, Washington’un müzakereleri desteklemekle birlikte askeri baskıyı da bir koz olarak elinde tuttuğunu gösteriyor. Buna karşılık İran, daha geniş bir anlaşma sağlanması halinde Hürmüz Boğazı’nın Umman tarafı üzerinden gemilerin daha güvenli çıkışına izin verebileceğini öne sürüyor. Bu öneri sınırlı ve şartlı olsa da önemli, çünkü savaşın küresel etkisini belirleyen en kritik unsur enerji taşımacılığı oldu. Tarafların ateşkesi yalnızca silahların susması olarak değil, petrol ve ticaret akışının yeniden normale dönmesi üzerinden de tanımladığı anlaşılıyor. Bu da diplomasinin askeri değil ekonomik eşiklerde test edildiğini gösteriyor.

ABD’nin bir yandan İran ile ateşkes görüşmelerini sürdürürken diğer yandan Hürmüz Boğazı çevresinde deniz ablukasını genişletmesi, Washington’un “eş zamanlı baskı ve diplomasi” stratejisini benimsediğini gösteriyor. Bu yaklaşımda askeri ve ekonomik baskı, müzakere masasındaki pozisyonu güçlendiren bir kaldıraç olarak kullanılıyor. ABD, enerji taşımacılığının kalbi sayılan bu dar geçidi kontrol altında tutarak İran’ın petrol ihracatını sınırlamayı ve Tahran’ın bölgesel hareket alanını daraltmayı hedefliyor. Buna karşılık İran ise bu baskıyı doğrudan bir tehdit olarak görüyor ve Hürmüz’de seyrüsefer güvenliğini pazarlık unsuru haline getirerek karşı hamle üretmeye çalışıyor.

ABD’nin deniz ablukasını genişletmesine yönelik uluslararası tepkiler genel olarak temkinli ve sınırlı düzeyde seyrediyor. Çin, enerji arz güvenliğinin küresel ekonomi açısından kritik önem taşıdığını vurgulayarak ablukayı eleştirirken doğrudan askeri bir angajmana girmekten kaçınacağı mesajını veriyor. Pekin’in tutumu, bir yandan petrol akışının kesintiye uğramamasını savunurken diğer yandan krizin askeri boyutunu büyütecek adımlardan uzak durma eğilimini yansıtıyor. Bu yaklaşım, Çin’in Orta Doğu’daki istikrarsızlığın kendi enerji tedariki ve ticari hatları üzerindeki olası etkilerini dikkatle izlediğini, ancak mevcut aşamada diplomatik dengeyi korumayı askeri müdahaleden daha öncelikli gördüğünü düşündürüyor.  

Avrupa ülkeleri de benzer şekilde açık bir cepheleşmeye girmek yerine deniz trafiğinin güvenliğinin korunması ve gerilimin düşürülmesi çağrılarını öne çıkarıyor. Körfez ülkeleri ile Asya’daki büyük enerji ithalatçıları ise doğrudan taraf olmaktan kaçınırken, olası arz kesintilerine karşı ekonomik ve lojistik tedbirler üzerinde duruyor. Petrol ve LNG akışında yaşanabilecek aksamaların fiyatlar, sigorta maliyetleri ve sevkiyat süreleri üzerindeki etkisi, bu ülkeleri askeri pozisyon almaktan çok risk yönetimine yöneltiyor. Bu tablo, büyük aktörlerin ABD’nin baskı politikasına tam destek vermediğini, ancak İran’la açık bir karşı karşıya geliş riskini de göze almak istemediğini gösteriyor. Uluslararası tepkiler, sert ve ortak bir siyasi duruştan çok, enerji güvenliğini korumaya çalışan, çatışmanın büyümesini önlemeyi amaçlayan ve mümkün olduğunca doğrudan taraf olmaktan kaçınan ihtiyatlı bir yaklaşım etrafında şekilleniyor.

ABD ile İran arasında yürüyen ateşkes diplomasisi, ilk bakışta çatışmayı sınırlamaya dönük bir süreç gibi görünse de gerçekte askeri baskı, bölgesel vekil hatları, enerji güvenliği ve nükleer pazarlığın aynı anda iç içe geçtiği çok katmanlı bir kriz yönetimine dönüşmüş durumda. Lübnan’daki kırılgan ateşkes, Hürmüz’de süren deniz baskısı ve nükleer dosyada devam eden anlaşmazlıklar, tarafların henüz kalıcı bir uzlaşmaya ulaşmaktan uzak olduğunu gösteriyor.