ABD ve İran İki Haftalık Ateşkes İlan Etti

ABD ve İran 40 gündür süren yoğun çatışmaların ardından iki haftalık ateşkes ilan etti. Trump’ın önerisi ve Pakistan’ın arabuluculuğuyla şekillenen geçici anlaşma, Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılması ve karşılıklı saldırıların durdurulması gibi kritik şartlar içeriyor. Ateşkesi temkinli bir şekilde karşılayan İsrail ise bunun bölgedeki tüm cepheleri kapsamadığını vurgulayarak Lübnan hattındaki askerî operasyonlarına devam etti. Avrupa, Asya ve Körfez başkentlerinden gelen ilk tepkiler, ateşkesi memnuniyetle karşılamakla birlikte bunun kalıcı bir anlaşmaya dönüşmesi yönünde oldu. Dünya ekonomisini derinden sarsan kriz ortamını kısa süreliğine yumuşatan bu gelişme, ilk bakışta diplomatik bir rahatlama yaratsa da ortaya çıkan belirsizlikler ve karşılıklı güvensizlik, ateşkesin ne kadar kırılgan bir zemine oturduğunu gösteriyor.

Ateşkes, Başkan Trump’ın İran’a yönelik çok sert tehditler savurduğu ve askerî baskıyı artırdığı bir dönemin ardından geldi. Trump, Hürmüz Boğazı’nı açmaması halinde Tahran yönetimine 12 saatlik süre tanıyarak, köprülerin, enerji tesisleri ile ulaşım ağlarının topyekûn hedef alınacağını ve “İran uygarlığının yok edileceğini” belirten son derece sert açıklamalar yaptı. Bu açıklamalar, dünya genelinde büyük endişe ve uluslararası hukuk tartışmaları yaratırken birçok uzman, Trump’ın bu tehditleri bilinçli bir baskı aracı olarak kullandığını, son ana kadar askerî seçeneği masada tutarak İran’ı ateşkese zorlamayı amaçladığı şeklinde yorumladı. Varılan iki haftalık ateşkes, gerilimi kısa süreliğine dindirse de Trump’ın bu agresif diplomasi tarzı hem müttefik ilişkilerini hem de küresel normları uzun vadede etkileyecek gibi görünüyor.

Trump yönetiminin izlediği çizgi, ateşkesin arka planını anlamak açısından belirleyici görünüyor. Trump, bölgedeki askerî varlığın korunacağını belirtirken İran’ın anlaşma şartlarına uymaması halinde askerî seçeneğin yeniden devreye gireceği mesajını veriyor. Bu durum ateşkese giden sürecin diplomatik yumuşamadan değil, baskı ve caydırıcılık üzerinden şekillendiğini gösteriyor. Trump’ın müzakere tarzı bakımından bu yeni değil. Önce sert baskı kurmak, ardından kontrollü bir geri çekilmeyi başarı olarak sunmak uzun süredir kullandığı yöntemlerden biri. Ancak bu yaklaşımın en zayıf yanının, karşı tarafta güven tesis edememesi ve ateşkesi kalıcı bir barış zemini yerine geçici bir taktik duraklama olarak algılanmasına yol açması olduğu ifade ediliyor.

Trump’ın ateşkes kararında İran’ın savaşı sona erdirmek için Washington’a 10 maddelik bir barış planı sunmasının da etkili olduğu belirtiliyor. Plan, Hürmüz Boğazı’nda güvenli geçişin sağlanması, yaptırımların hafifletilmesi ya da kaldırılması, İran’ın nükleer haklarının tümden reddedilmemesi ve çatışmanın daha kalıcı bir çerçevede durdurulması gibi başlıklar içeriyordu. ABD tarafı bu metni kabul etmediğini duyururken Trump planı tamamen reddetmek yerine “işlenebilir” bir temel olarak gördüğünü söyledi. Buna karşılık Washington özellikle İran’ın uranyum zenginleştirme hakkı, Hürmüz üzerindeki denetimi ve daha geniş bölgesel talepleri konusunda mesafeli kaldı. Sonuçta plan, tek başına kabul edilmiş bir barış anlaşmasından çok, iki haftalık ateşkese giden süreçte taraflara diplomatik manevra alanı açan ve sonraki görüşmelerin çerçevesini oluşturan bir başlangıç metni işlevi gördü.

Ateşkes kararında yalnızca askerî risklerin değil, ekonomik baskıların da etkili olduğu görülüyor. Hürmüz Boğazı çevresinde tırmanan gerilim, enerji piyasalarında ciddi dalgalanmaya yol açarken, İran’ın deniz trafiğini kısıtlayan tutumu ve geçiş güvenliğine dair artan kaygılar petrol fiyatlarını yukarı çekti. Ateşkes haberlerinin ardından piyasalarda görülen sınırlı rahatlama da bu doğrudan bağlantıyı ortaya koydu. Bu durum Washington açısından özellikle önemliydi. Çünkü uzun süreli bir çatışma, yalnızca askerî maliyetleri artırmayacak, aynı zamanda enerji fiyatları, enflasyon ve iç kamuoyu üzerindeki baskıyı da derinleştirecekti. Bu nedenle ateşkes, kapsamlı bir diplomatik çözümden çok, büyüyen askerî ve ekonomik maliyetleri kontrol altına almaya yönelik pragmatik bir adım olarak öne çıktı.

Ateşkesin en büyük sorunu olarak kapsamının belirsiz olması gösteriliyor. ABD basınındaki değerlendirmelere göre bazıları ateşkesi yalnızca Washington-Tahran arasındaki doğrudan çatışmayla sınırlı dar bir anlaşma olarak görürken, diğerleri bunun Lübnan ve diğer bölgesel cepheleri de kapsaması gerektiğini savunuyor. Özellikle İsrail’in Lübnan’daki operasyonları ateşkesin ilk gününden itibaren bu belirsizliği gözler önüne sermiş durumda. Washington ile Tahran doğrudan çatışmayı durdurmuş olsa da İsrail ve İran’ın bölgesel ortakları denklemin dışında bırakıldığında kalıcı bir istikrar sağlamak oldukça zor görünüyor.  

Ateşkesin bir diğer boyutu Amerikan iç siyasetinde görülüyor. Trump’ın İran’a yönelik sert söylemi ve askerî baskı politikası, Kongre’de özellikle muhalefet cephesinde yeni eleştirileri gündeme taşıdı. Başkanın savaş yetkilerinin sınırlandırılması ve sürecin daha açık bir yasal çerçeveye oturtulması yönündeki tartışmalar yeniden öne çıkıyor. Bu durum, Trump yönetiminin yalnızca İran’la değil, içeride de baskı altında olduğunu gösteriyor. Eğer ateşkes bozulur ve çatışma yeniden tırmanırsa, bu hem Trump’ın dış politika başarısı iddiasını zayıflatabilir hem de iç siyasi gerilimi artırabilir. Bu nedenle iki haftalık ateşkes, sadece cephedeki çatışmanın durması değil, Washington’ın bölgesel stratejisini ve iç siyasi dengesini yeniden ayarlamaya çalıştığı kritik bir ara dönem anlamına geliyor.

İlan edilen iki haftalık ateşkes, ABD ile İran arasındaki çatışmayı sona erdirmekten ziyade geçici olarak kontrol altına alma girişimi olarak öne çıkıyor. Tarafların nükleer program, bölgesel dengeler ve karşılıklı güven eksikliği konularında derin ayrışmalar yaşadığı düşünüldüğünde, bu kısa süreli duraklamanın kalıcı bir barışa dönüşmesi için oldukça sınırlı bir zemin bulunuyor. Ateşkesin uzatılıp uzatılmayacağı, yalnızca Washington ve Tahran’ın atacağı adımlara değil, aynı zamanda İsrail’in tutumu, bölgesel cephelerin kontrolü ve enerji güvenliği gibi daha geniş jeopolitik faktörlere bağlı olacak gibi görünüyor.