Doğumla Vatandaşlık Yargının Gündeminde

ABD’de doğuştan vatandaşlık hakkına ilişkin tartışmalar, Anayasa Mahkemesi’nde görülen dava ile yeni bir aşamaya taşındı. Başkan Donald Trump yönetiminin bu hakkı sınırlamaya yönelik girişimi, ülkenin en köklü anayasal uygulamalarından birinin geleceğini doğrudan etkileyebilecek bir karar sürecini başlatmış durumda. Mahkeme, Trump’ın imzaladığı başkanlık kararnamesine karşı açılan davada tarafların sözlü savunmalarını dinledi. Davanın Haziran ayı içerisinde sonuçlanması beklenirken, muhafazakâr yargıçlar da dahil olmak üzere Anayasa Mahkemesi üyelerinin Trump’ın yürütme emrine mesafeli yaklaşması dikkat çekti. Daha önceki emsal kararlar ve yeni düzenlemenin doğurabileceği hukuki ve sosyal sonuçlar göz önüne alındığında, doğumla vatandaşlık hakkının korunmasının daha muhtemel olduğu değerlendiriliyor.

ABD’de doğuştan vatandaşlık uygulaması ise kökenini 1868’de kabul edilen 14. Yasa Değişikliği’nden almaktadır. İç Savaş sonrasında yürürlüğe giren bu düzenleme, özellikle Afro-Amerikalılara vatandaşlık hakkı tanınmamasına yol açan Dred Scott v. Sandford kararına bir tepki olarak geliştirilmiş ve ABD topraklarında doğan herkesin, sınırlı istisnalar dışında, vatandaş sayılmasını anayasal güvence altına almıştır. Bu ilke zaman içinde Anayasa Mahkemesi kararlarıyla daha da pekişmiştir. Özellikle 1898 tarihli United States v. Wong Kim Ark kararı, ebeveynlerin göçmen statüsünden bağımsız olarak ABD’de doğan herkesin vatandaş olduğunu açıkça ortaya koymuştur. 1982’deki Plyler v. Doe kararı da benzer şekilde, belgeli ya da belgesiz göçmen ayrımı yapılmaksızın herkesin ABD hukukuna tabi olduğunu vurgulamıştır.

Trump tarafından yayımlanan 20 Ocak 2025 tarihli başkanlık kararnamesi, ABD Anayasası’nın doğuştan vatandaşlık ilkesini sınırlandırmayı hedeflemişti. Bu düzenlemeye göre, ABD’de doğan ancak annesi ülkede yasa dışı bulunan veya geçici vizeyle bulunan ve babası ABD vatandaşı ya da yasal daimi oturum sahibi olmayan çocuklara otomatik vatandaşlık verilmemesi öngörülüyordu. Kararname, federal kurumlara bu kişilere vatandaşlık belgesi düzenlememe talimatı verirken, uygulamanın yalnızca kararname sonrasında doğacak çocukları kapsayacağı belirtilmişti. Trump yönetiminin bu girişimi, ABD’de yerleşik vatandaşlık anlayışını yeniden tanımlamayı amaçlasa da mevcut anayasal düzen ve Anayasa Mahkemesi içtihatları nedeniyle ciddi hukuki tartışmaları beraberinde getirdi.

1868’de kabul edilen anayasa değişikliği, “ABD’de doğan ve yargı yetkisine tabi olan herkesin vatandaş olduğunu” belirtirken, Trump yönetimi “yargı yetkisine tabi olma” ifadesinin yeniden yorumlanması gerektiğini savunuyor. Yönetim avukatları, bu ifadenin yalnızca ABD’ye kalıcı bağlılığı olan kişiler için geçerli olması gerektiğini ileri sürüyor. Trump yönetimini temsil eden Başsavcı D. John Sauer, bu hafta görülen davada mevcut uygulamanın “yanlış yorumlara” dayandığını öne sürerek vatandaşlığın ebeveynlerin hukuki statüsüne göre sınırlandırılabileceğini savundu. Ancak hakimler, özellikle “yerleşiklik” ve “kalıcı bağlılık” gibi kavramların tarihsel olarak nasıl yorumlandığı konusunda bu argümanları yetersiz buldu. Muhafazakâr yargıçlar dâhil olmak üzere birçok üyenin bu yorumlara mesafeli yaklaşması dikkat çekti.

Duruşma boyunca hakimler, özellikle Anayasa’da yer alan vatandaşlık ilkesinin tarihsel bağlamını kapsamlı biçimde tartışmaya açtı. Baş Hakim John Roberts, Trump yönetiminin ileri sürdüğü argümanların “sınırlı ve istisnai örneklerden” hareketle çok daha geniş bir gruba uygulanmaya çalışıldığını belirterek bu yaklaşımın zayıf yönlerine dikkat çekti. Mahkeme üyeleri, 19. yüzyılda kaleme alınan anayasal metnin günümüzün değişen göç dinamiklerine göre yeniden yorumlanmasının ne ölçüde mümkün olduğu konusunda ciddi şüpheler dile getirdi.

Öte yandan bazı muhafazakâr yargıçlar, davanın doğrudan anayasal bir mesele olarak değil, daha dar bir çerçevede, yani Kongre’nin çıkardığı yasalar üzerinden çözülebileceğine işaret etti. Brett Kavanaugh ve Neil Gorsuch, 20. yüzyılda çıkarılan yasaların doğuştan vatandaşlık ilkesini zaten teyit ettiğini vurgulayarak Trump yönetiminin yorumunun bu yasal düzenlemelerle çelişebileceğine dikkat çekti. Bu yaklaşım, mahkemenin kapsamlı bir anayasal değerlendirme yerine daha sınırlı bir hukuki gerekçeyle karar verebileceğine işaret ediyor. 

Yargıç Amy Coney Barrett ise özellikle pratik uygulama sorunlarına dikkat çekti. Özellikle ebeveynleri bilinmeyen terk edilmiş bebeklerin vatandaşlık statüsünün nasıl belirleneceği sorusu, Trump yönetiminin önerdiği sistemin uygulanabilirliği konusunda ciddi soru işaretleri doğurdu. Bu tür örnekler, önerilen yorumun yalnızca teorik değil, aynı zamanda pratik düzeyde de önemli sorunlar barındırdığını gösterdi. Ebeveynlerin statüsünün ve niyetinin her doğumda ayrı ayrı incelenmesi gerekliliği, sistemin işleyişine dair belirsizlikleri daha da artırdı.

Mahkemedeki bir diğer önemli tartışma, Trump yönetiminin önerdiği düzenlemenin yalnızca gelecekte doğacak çocukları mı kapsayacağı yoksa daha geniş sonuçlar doğurup doğurmayacağı üzerine yoğunlaştı. Hakim Sonia Sotomayor, bu yaklaşımın mantıksal olarak geriye dönük etkiler yaratabileceğini ve milyonlarca kişinin vatandaşlık statüsünü tartışmalı hale getirebileceğini vurguladı. Trump yönetimi düzenlemenin yalnızca gelecekte doğacak çocukları kapsayacağını savunsa da bazı yargıçlar bu yaklaşımın mevcut vatandaşlık statülerini de dolaylı olarak tartışmalı hale getirebileceğine dikkat çekti. Bu durum, davanın yalnızca teknik bir düzenleme olmadığını, aynı zamanda geniş kapsamlı hukuki ve toplumsal sonuçlar doğurabilecek bir dönüşüm anlamına geldiğini ortaya koyuyor

Duruşma boyunca öne çıkan bir diğer unsur ise hakimlerin siyasi tartışmalara mesafeli yaklaşması oldu. Trump yönetimi “doğum turizmi” ve ulusal güvenlik gibi argümanlar ileri sürse de, hakimler bu tür gerekçelerin hukuki analiz açısından belirleyici olmadığını vurguladı. Özellikle John Roberts ve Brett Kavanaugh, mahkemenin rolünün politika üretmek değil, anayasa ve mevcut hukuk çerçevesinde yorum yapmak olduğunu açık biçimde ifade etti.

Duruşma sırasında yüzlerce protestocu mahkeme binası önünde toplanarak karara tepki gösterdi. Sivil haklar ve göçmenlik savunucusu grupların öncülük ettiği gösterilerde, Trump yönetiminin girişiminin ABD Anayasası’na aykırı olduğu vurgulandı. Protestocular, özellikle göçmen ailelerin ve doğacak çocukların geleceğinin belirsizliğe sürükleneceğini ifade etti. Bu yönüyle dava, yalnızca hukuki bir tartışma değil, aynı zamanda ABD’nin göç politikalarının yönünü belirleyecek stratejik bir eşik olarak değerlendiriliyor. Yapılan analizlere göre Trump’ın önerdiği düzenleme her yıl yaklaşık 255 bin bebeğin vatandaşlık hakkını etkileyebilir ve bu durumun uzun vadede “vatansız” ya da güvencesiz statüde büyüyen yeni kuşaklar yaratabileceği belirtiliyor.

Davanın genel seyrine bakıldığında, Trump yönetiminin bu girişimi karşısında mahkemenin en az iki farklı yoldan olumsuz bir karar verebileceği görülüyor. Bunlardan ilki, mevcut içtihadın doğrudan uygulanarak düzenlemenin reddedilmesi. İkinci yol ise anayasal tartışmaya girmeden, 1952 tarihli federal yasalar üzerinden doğuştan vatandaşlık hakkının korunması yönünde bir hüküm verilmesi olarak öne çıkıyor. Alt mahkemeler şu ana kadar Trump yönetiminin bu girişimini reddetmiş durumda. Ancak nihai kararın Anayasa Mahkemesi tarafından verilmesi bekleniyor ve kararın Haziran ayı sonuna kadar açıklanması öngörülüyor. Bu kararın, yalnızca mevcut göç politikalarını değil, aynı zamanda ABD’de vatandaşlık anlayışının geleceğini de doğrudan şekillendirebilecek kritik bir dönüm noktası olması bekleniyor.