İran’la Ateşkes Sona Erdi

ABD ve İran arasında patlak veren çatışmaların ardından ateşkes ve mutabakatın bittiği duyuruldu. Son günlerde Hürmüz Boğazı çevresinde yaşanan saldırılar, ticari gemilerin hedef alınması ve karşılıklı hava operasyonları, tarafların yeniden askerî çatışma sürecine girdiğini gösteriyor. ABD yönetimi İran’ın ticari gemilere yönelik saldırılarının anlaşmayı ihlal ettiğini savunurken, Tahran ise Amerikan saldırılarının ateşkesi fiilen ortadan kaldırdığını ileri sürüyor. Başkan Trump’ın “anlaşma artık bitti” açıklamasıyla birlikte diplomatik süreç ciddi bir darbe alırken bölgede savaş riski yeniden en üst seviyeye çıkmış oldu.

Haziran ayında imzalanan mutabakat, yalnızca çatışmaların durdurulmasını ve taraflara müzakereler için yaklaşık altmış günlük bir zaman kazandırmayı amaçlıyordu. Ateşkes sürecinde gerçekleştirilen görüşmelerde nükleer program, yaptırımların kaldırılması, İran’ın füze kapasitesi, Hürmüz Boğazı’nın güvenliği ve bölgesel vekil güçler konusunda kayda değer ilerleme sağlanamadı. Taraflar birbirlerini ihlallerle suçlarken karşılıklı güvensizlik giderek derinleşti. Son olarak Hürmüz çevresindeki saldırılar ve ABD’nin yeni hava operasyonları, zaten kırılgan olan ateşkes mekanizmasını tamamen işlevsiz hale getirdi.

Trump yönetimi ateşkes sürecinin sona erdiğini ilan etmiş olsa da diplomatik kanallar tamamen kapanmış görünmüyor. Katar ve diğer arabulucular üzerinden teknik düzeyde temaslar devam ediyor. Bu görüşmeler kapsamlı bir barış müzakeresi niteliği taşımaktan ziyade, çatışmaların daha da büyümesini önlemeye ve özellikle Hürmüz Boğazı’nda yeni krizlerin önüne geçmeye odaklanıyor. Mevcut tablo, diplomatik sürecin tamamen sona ermesinden çok siyasetin yerini askerî baskının aldığı, diplomasinin ise daha dar ve teknik bir zeminde sürdüğü yeni bir aşamaya geçildiğini gösteriyor.

ABD’nin son operasyonları yalnızca İran’a askerî baskı uygulamayı değil, aynı zamanda müzakere masasındaki pazarlık gücünü artırmayı hedefliyor. Washington, İran’ın Hürmüz Boğazı üzerinden küresel enerji akışını tehdit etmesini kabul etmeyeceğini açık biçimde gösterirken, yeni yaptırımları da yeniden devreye sokmaya başladı. Özellikle İran’ın petrol ihracatına tanınan bazı istisnaların kaldırılması ve ekonomik baskının artırılması, askerî operasyonların ekonomik araçlarla destekleneceğini ortaya koyuyor. Trump yönetimi böylece İran’ı daha ağır ekonomik maliyetlerle karşı karşıya bırakarak gelecekte yeniden müzakere masasına dönmeye zorlamayı amaçlıyor.

İran açısından ise mevcut strateji doğrudan ABD ile uzun süreli konvansiyonel savaşa girmekten ziyade maliyeti yükseltmeye dayanıyor. Hürmüz Boğazı çevresindeki baskının sürdürülmesi, Körfez’deki Amerikan üslerinin tehdit altında tutulması ve bölgedeki müttefik unsurlar üzerinden caydırıcılık oluşturulması Tahran’ın elindeki temel araçlar olmaya devam ediyor. Ancak bu yaklaşım, yalnızca ABD-İran ilişkilerini değil, Körfez ülkelerinin güvenliğini, küresel enerji piyasalarını ve uluslararası deniz ticaretini de doğrudan etkiliyor. Her yeni saldırı, istemeden daha geniş çaplı bölgesel bir savaşın tetiklenmesi riskini artırıyor.

Hürmüz Boğazı, ateşkesin sona ermesinde en kritik kırılma noktalarından biri olarak öne çıkıyor. Küresel petrol ticaretinin önemli bir bölümünün geçtiği boğaz, yıllardır İran ile ABD arasındaki gerilimin merkezinde yer alıyor. Ateşkes sürecinde taraflar ticari gemilere yönelik saldırılardan kaçınmayı taahhüt etmiş olsa da son haftalarda yaşanan karşılıklı suçlamalar ve deniz güvenliğini hedef alan saldırılar, güven ortamını hızla ortadan kaldırdı. Washington, İran’ın deniz taşımacılığına yönelik baskısını uluslararası ticarete doğrudan tehdit olarak değerlendirirken, Tahran ise ABD’nin bölgedeki askerî varlığını gerekçe göstererek kendi güvenlik önlemlerini artırdığını savunuyor.   

Ateşkesin sona ermesiyle birlikte taraflar diplomatik söylemlerden çok askerî caydırıcılığa ağırlık vermeye başladı. ABD, İran’ın saldırı kapasitesini sınırlandırmak amacıyla hava ve deniz unsurlarını bölgede güçlendirirken, İran da füze sistemleri, insansız hava araçları ve bölgedeki müttefik gruplar üzerinden karşılık verme kapasitesini öne çıkarıyor. Bu süreçte diplomatik kanallar tamamen kapanmasa da müzakereler artık kriz yönetimine indirgenmiş durumda. Taraflar arasında güvenin büyük ölçüde ortadan kalkması, siyasi çözüm arayışlarını ikinci plana iterken askerî baskının pazarlık aracı olarak kullanılmasını öne çıkarıyor. Bu durum, kısa vadede kapsamlı bir uzlaşma ihtimalini zayıflatırken, sahadaki her yeni gelişmenin diplomatik süreci daha da kırılgan hale getirme riskini artırıyor.

Çatışmaların yeniden başlaması, yalnızca iki ülke arasındaki ilişkileri değil, Ortadoğu’nun güvenlik mimarisini de doğrudan etkiliyor. Körfez ülkeleri enerji altyapılarının ve deniz ticaret yollarının güvenliği konusunda yeniden alarm durumuna geçerken, İsrail, Irak ve Suriye gibi kırılgan bölgelerde askerî hareketlilik artıyor. Çatışmaların uzaması halinde petrol fiyatlarında yeni dalgalanmalar yaşanması, küresel enflasyon baskısının yeniden yükselmesi ve uluslararası deniz taşımacılığında maliyetlerin artması bekleniyor. Ayrıca, Washington’ın yeniden Ortadoğu’ya odaklanması ile Ukrayna ve Hint-Pasifik gibi diğer dış politika önceliklerine ayırabileceği diplomatik ve askerî kapasitenin sınırlanacağı belirtiliyor.

Ateşkesin sona ermesi uluslararası toplumda da ciddi endişe yarattı. Avrupa ülkeleri çatışmaların yeniden başlamasının enerji güvenliği ve küresel ekonomi üzerindeki etkilerine dikkat çekerek taraflara itidal çağrısında bulunuyor. Katar ve Umman gibi bölgesel aktörler diplomatik temasların tamamen kesilmemesi için arabuluculuk girişimlerini sürdürürken, Çin ve Rusya da krizin daha geniş çaplı bir bölgesel savaşa dönüşmemesi gerektiğini vurguluyor. Özellikle Hürmüz Boğazı’nın güvenliği yalnızca Ortadoğu ülkelerini değil, Asya ve Avrupa’nın enerji arzını da doğrudan etkilediğinden, uluslararası aktörler taraflar üzerindeki diplomatik baskıyı artırmaya çalışıyor. Ancak büyük güçlerin farklı stratejik öncelikleri ve bölgeye ilişkin çıkarları, ortak bir uluslararası girişimin ortaya çıkmasını zorlaştırıyor.

ABD-İran ateşkesinin sona ermesi taraflar arasındaki temel anlaşmazlıkların geçici mutabakatlarla çözülemeyeceğini bir kez daha ortaya koymuş oldu. Çatışmaların yeniden başlaması, Ortadoğu’daki güvenlik dengelerini sarsarken küresel enerji piyasaları, deniz ticareti ve büyük güç rekabeti üzerinde de yeni belirsizlikler yarattı. Bununla birlikte tarafların uzun süreli ve kapsamlı bir savaştan kaçınmaya çalışması, diplomatik kanalların tamamen kapanmasını engelliyor. Önümüzdeki dönemde askerî baskı ile sınırlı diplomatik temasların eş zamanlı yürüdüğü, gerilimin zaman zaman tırmandığı ancak tarafların doğrudan savaştan kaçınmaya çalıştığı bir süreç yaşanması bekleniyor.