ABD-Çin İlişkilerinde Yeni Dönem

Başkan Donald Trump ile Çin Devlet Başkanı Şi Cinping arasında geçen hafta Pekin’de gerçekleşen zirvenin ardından Washington-Pekin hattında dikkat çekici bir diplomatik hareketlilik yaşandı. Zirve ile birlikte ABD-Çin ilişkilerinde gerilim tamamen ortadan kalkmazken tarafların krizi yönetme arayışında olduğu yeni bir döneme girildi. Görüşme sonrasında ticaret, teknoloji rekabeti, Tayvan sorunu, İran savaşı ve enerji güvenliği gibi başlıklarda yoğun diplomatik temaslar yaşanırken bu hareketlilik, temel sorunların çözüldüğü anlamına gelmiyor. Washington ile Pekin arasındaki rekabetin devam edeceği ancak iki tarafın da şimdilik kontrollü bir gerilim politikası izlemeye çalışacağı değerlendirmeleri yapılıyor.

Görüşmenin ardından ekonomik ilişkilerde tansiyon tamamen düşmese de taraflar daha kontrollü bir dil kullanmaya başladı. Trump yönetimi özellikle enerji fiyatlarının yükseldiği ve küresel piyasalarda belirsizliğin arttığı bir dönemde Çin ile yeni bir ticaret krizinin Amerikan ekonomisini zorlayabileceğini düşünüyor. Çin tarafı ise yavaşlayan büyüme ve ihracat baskısı nedeniyle Washington ile ekonomik temas kanallarını açık tutmaya çalışıyor. Zirve sonrasında Çin’in Amerikan tarım ürünleri ve Boeing uçakları konusunda yeni alımlar yapabileceği yönünde mesajlar verilse de detaylı ve bağlayıcı bir anlaşma açıklanmış değil.  

Zirveden hemen sonra en hızlı gerilim yaratan başlık Tayvan oldu. Trump’ın Tayvan lideri ile görüşebileceğini söylemesi ve Washington’un yaklaşık 14 milyar dolarlık yeni silah paketi üzerinde çalıştığının ortaya çıkması Pekin’in sert tepkisine yol açtı. Çin yönetimi, Tayvan konusunun “kırmızı çizgi” olduğunu yeniden vurgularken, bazı Amerikan savunma yetkililerinin Pekin ziyaretlerinin bile bu nedenle belirsiz hale geldiği belirtildi. Özellikle Patriot ve hava savunma sistemlerini içeren yeni paket, Çin tarafından doğrudan egemenlik ihlali olarak değerlendiriliyor. Buna karşılık Washington’da hem Cumhuriyetçiler hem Demokratlar Tayvan’ın savunma kapasitesinin korunması gerektiğini savunuyor. Bu nedenle zirve sonrası yumuşama görüntüsüne rağmen Tayvan dosyasının iki ülke arasındaki en kırılgan başlık olmayı sürdürdüğü görülüyor.

İran savaşı ve Hürmüz Boğazı krizi, ABD-Çin ilişkilerinin en kritik başlıklarından biri olmayı sürdürüyor. Başkan Şi, Hürmüz Boğazı’ndaki enerji akışının kesintisiz sürmesi ve İran’a doğrudan silah desteği verilmemesi konusunda temkinli bir duruş sergiliyor. Ancak bu yaklaşım, Pekin’in Washington’un baskı politikalarına tam destek verdiği anlamına gelmiyor. Çin, bölgesel bir savaşın büyümesini ve enerji yollarının kapanmasını engellemek isterken, aynı zamanda İran ile olan ekonomik ve diplomatik bağlarını korumaya çalışıyor. Pekin’in son günlerde petrol ithalatını azaltarak iç stoklarına yönelmesi, krizin Çin üzerindeki ekonomik maliyetinin arttığını açıkça gösteriyor. Çin, İran konusunda ABD çizgisine yaklaşmıyor fakat Hürmüz krizinin kontrolsüz biçimde tırmanmasını önlemek için de dengeleyici bir rol oynamaya özen gösteriyor.

Teknoloji ve yapay zekâ alanı da ABD-Çin rekabetinin en önemli başlıklarından biri olarak ön plana çıkıyor. Özellikle gelişmiş çipler, askeri yapay zekâ sistemleri ve kritik teknolojiler konusunda iki taraf arasında ciddi bir güven sorunu var. Washington, Çin’in bu teknolojileri askeri kapasitesini artırmak için kullanmasını sınırlamak istiyor. Pekin ise ABD’nin uyguladığı teknoloji kısıtlamalarını kendi ekonomik yükselişini engellemeye yönelik bir baskı politikası olarak görüyor. Amerikan savunma çevreleri, Çin’in yapay zekâ destekli askeri sistemlerde hızlı ilerleme kaydettiğini düşünüyor. Çin tarafı ise ABD’nin bu alandaki kısıtlamalarının küresel rekabeti bozduğunu savunuyor. Bu nedenle zirvede teknoloji konusunda kalıcı bir uzlaşma sağlanmadı; taraflar yalnızca iletişim kanallarını açık tutma konusunda temkinli bir yaklaşım benimsedi.

Trump’ın Pekin ziyareti ile Rusya Devlet Başkanı Putin’in Çin temaslarının yakın tarihlere denk gelmesi de dikkat çekici bir gelişme oldu. Çin yönetiminin Washington ile ilişkileri kontrollü biçimde istikrara kavuşturmaya çalışırken Moskova ile stratejik ortaklığını koruduğu görülüyor. Özellikle enerji, savunma ve çok kutuplu dünya düzeni konusunda Çin-Rusya yakınlaşması devam ediyor. ABD tarafında ise Çin’in Rusya ile ilişkilerini tamamen sınırlandırmaya yanaşmaması önemli bir güven sorunu yaratıyor. Washington’daki bazı çevreler, Çin’in ABD ile ekonomik ilişkileri sürdürürken aynı zamanda Rusya ve İran gibi aktörlerle stratejik bağlarını güçlendirmesini uzun vadeli jeopolitik meydan okuma olarak değerlendiriyor.

Uzmanlara göre iki taraf arasındaki rekabet artık yapısal hale gelmiş durumda. Buna rağmen ne Washington ne de Pekin kontrolsüz bir kopuş istemiyor. ABD açısından Çin hâlâ küresel üretim, tedarik zincirleri ve ticaret dengeleri bakımından kritik bir aktör olarak görülüyor. Çin açısından ise Amerikan pazarı önemini koruyor; ayrıca küresel ticaretin büyük bölümünün dolar üzerinden yapılması, Çin’in yüksek miktarda dolar rezervi ve Amerikan tahvili bulundurması Pekin’in dolar merkezli finans sisteminden tamamen kopmasını zorlaştırıyor. İran savaşı, enerji krizi ve küresel ekonomik yavaşlama gibi gelişmeler de iki ülkenin tamamen çatışmacı bir hatta ilerlemesini engelliyor. Bu nedenle taraflar sert rekabeti sürdürürken aynı zamanda kriz yönetimi kanallarını açık tutmaya çalışıyor. Ancak Tayvan, teknoloji savaşı ve askeri dengeler gibi temel sorunlar çözülemediği için ilişkilerdeki kırılganlığın uzun süre devam etmesi bekleniyor.

Trump-Şi zirvesi, ABD-Çin ilişkilerinde gerilimi tamamen sona erdirmese de yeni bir dönemin başladığını gösteriyor. Bu dönemde taraflar ticaret, Tayvan, İran savaşı, enerji güvenliği, teknoloji yarışı ve Çin-Rusya yakınlaşması gibi başlıklarda sert rekabeti sürdürecek. Ancak Washington ve Pekin’in tamamen kopuşu göze almak istemediği de açık biçimde görülüyor. Küresel ekonomi, tedarik zincirleri ve finans sistemi iki ülkeyi birbirine bağlı tutarken, jeopolitik rekabet güvensizliği derinleştiriyor. Bu nedenle önümüzdeki süreçte ABD-Çin ilişkilerinin ne tam bir uzlaşma ne de açık bir kopuş çizgisinde ilerlemesi bekleniyor. İlişkilerin, kontrollü rekabet ve zorunlu iş birliği arasında hassas bir denge üzerinde şekillenmesi muhtemel görünüyor.