Hürmüz Kriz Yaratıyor

ABD ile İran arasında imzalanan Mutabakat Muhtırası, yaklaşık dört aydır devam eden çatışmaları durdurarak diplomatik sürecin yeniden başlamasını sağladı. Taraflar ateşkesin korunması, Hürmüz Boğazı’ndaki ticaret akışının yeniden güvence altına alınması ve kapsamlı bir anlaşma için 60 günlük müzakere sürecinin başlatılması konusunda uzlaştı. Ancak mevcut belge, taraflar arasındaki temel sorunları çözen nihai bir barış anlaşmasından ziyade yürütülecek görüşmeler için bir çerçeve sunuyor. Son günlerde yapılan açıklamalar da nükleer program, yaptırımlar, dondurulmuş İran varlıkları ve bölgesel güvenlik meseleleri gibi başlıklarda ciddi görüş ayrılıklarının sürdüğünü gösteriyor. Mevcut süreç, savaşın sona ermesinden çok, kalıcı bir uzlaşıya ulaşılıp ulaşılamayacağının test edildiği kritik bir diplomatik geçiş dönemi olarak değerlendiriliyor.

Mutabakat taraflara daha kapsamlı bir anlaşma için zaman kazandırdı. Anlaşmanın temel mantığı, savaşın durdurulması ve taraflar arasındaki temel anlaşmazlıkların diplomatik yollarla ele alınabilmesi için geçici bir çerçeve oluşturulmasına dayanıyor. Mevcut belge, nihai bir barış anlaşmasından çok, daha kapsamlı müzakerelere zemin hazırlayan bir yol haritası niteliği taşıyor. Nükleer programın geleceği, ekonomik yaptırımların kaldırılması, dondurulmuş İran varlıklarının durumu ve bölgesel güvenlik düzenlemeleri gibi en tartışmalı konuların büyük bölümü ilerleyen görüşmelere bırakılmış durumda.  

Müzakerelerin en kritik başlığını İran nükleer programının geleceği oluşturuyor. Washington yönetimi, İran’ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerinin sınırlandırılmasını, mevcut nükleer kapasitesinin daha sıkı denetime tabi tutulmasını ve uluslararası gözlem mekanizmalarının güçlendirilmesini talep ediyor. Tahran ise nükleer programının tamamen barışçıl amaçlarla yürütüldüğünü savunurken nükleer faaliyetlerinden bütünüyle vazgeçmeyeceğini ve bu konudaki egemenlik haklarının korunması gerektiğini vurguluyor. Taraflar mutabakatla çatışmaları durdurmayı başarmış olsa da nükleer programın kapsamı ve geleceği konusunda henüz ortak bir zemine ulaşabilmiş değil.

Son günlerde yapılan açıklamalar, özellikle Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın (UAEA) denetim yetkileri konusunda önemli görüş ayrılıklarının sürdüğünü ortaya koyuyor. ABD yönetimi daha kapsamlı ve şeffaf denetim mekanizmalarını nihai anlaşmanın ön şartlarından biri olarak görürken, İranlı yetkililer bazı Amerikan taleplerinin mutabakatta yer alan çerçevenin ötesine geçtiğini savunuyor. Ayrıca yaptırımların kaldırılmasının zamanlaması ile İran’ın hangi nükleer yükümlülükleri üstleneceği konuları da taraflar arasında pazarlık konusu olmaya devam ediyor. Önümüzdeki haftalarda teknik heyetler arasında yürütülecek görüşmelerin, müzakerelerin genel yönünü belirlemesi ve kapsamlı bir anlaşmaya ulaşılıp ulaşılamayacağını ortaya koyması bekleniyor.

Nükleer programın yanı sıra ekonomik yaptırımlar da müzakerelerin en önemli başlıklarından biri olarak öne çıkıyor. İran yönetimi yaptırımların kaldırılmasını ve ekonomisinin uluslararası sisteme yeniden entegre edilmesini talep ederken, ABD bu sürecin İran’ın üstleneceği nükleer ve güvenlik yükümlülüklerine bağlı olması gerektiğini savunuyor. Bu kapsamda Washington’ın İran petrol satışlarına yönelik geçici muafiyet kararı, taraflar arasında güven oluşturmayı amaçlayan sınırlı bir adım olarak değerlendiriliyor.

Taraflar arasında görüş ayrılığı yaratan bir diğer konu ise İran’ın yurt dışındaki dondurulmuş mali varlıkları. Tahran bu fonlara daha geniş erişim isterken, Washington kaynakların doğrudan İran’ın kontrolüne bırakılmasına mesafeli yaklaşıyor. Fonların hangi koşullarda serbest bırakılacağı ve yaptırımların nasıl kaldırılacağı konuları, önümüzdeki dönemde müzakerelerin en zorlu pazarlık başlıkları arasında yer almaya devam edecek.

İmzalanan mutabakatın en somut sonuçlarından biri Hürmüz Boğazının yeniden açılması oldu. Savaş sırasında önemli ölçüde aksayan petrol ve deniz ticareti son günlerde yeniden canlanırken, uluslararası denizcilik kuruluşları ve bölge ülkeleri güvenli geçiş koridorları oluşturmaya başladı. Bu gelişme enerji piyasalarında da rahatlama yarattı ve petrol fiyatlarında görülen gerileme, yatırımcıların çatışmanın yeniden tırmanma riskini daha düşük gördüğüne işaret etti.

Ancak Hürmüz Boğazı’nın gelecekte nasıl yönetileceği konusunda taraflar arasında önemli görüş ayrılıkları bulunuyor. Washington, boğazın açık ve serbest bir uluslararası ticaret koridoru olarak kalmasını savunurken, Tahran bölgedeki güvenlik düzenlemelerinde daha fazla söz sahibi olmak istiyor. İran yönetimi ayrıca boğazın yeniden açılmasını yalnızca güvenlik açısından değil, ekonomik bir fırsat olarak da değerlendiriyor ve deniz güvenliği, trafik yönetimi ile çevre koruma gibi hizmetler karşılığında ücret alınabileceğini savunuyor. ABD ise bu tür uygulamaların serbest deniz ticareti ilkesine zarar vereceğini belirterek karşı çıkıyor. Bu nedenle Hürmüz Boğazı’nın statüsü ve yönetimi, enerji güvenliği kadar ekonomik çıkarlar açısından da müzakerelerin en önemli pazarlık başlıklarından biri olmayı sürdürüyor.

ABD ile İran arasındaki görüşmeleri zorlaştıran bir diğer konu ise Lübnan dosyası başta olmak üzere bölgesel güvenlik meseleleri. İsrail ile Hizbullah arasında devam eden gerilim, Washington-Tahran hattındaki diplomatik süreci doğrudan etkiliyor. İran, bölgesel güvenlik sorunlarının da kapsamlı anlaşmanın bir parçası olması gerektiğini savunurken, ABD tarafı nükleer müzakereleri bu konulardan ayrı tutmaya çalışıyor.

Son dönemde İsrail-Lübnan sınırında yaşanan çatışmalar, bölgedeki kırılgan güvenlik ortamının devam ettiğini gösteriyor. Taraflar bu gerilimin müzakereleri sekteye uğratmaması için çaba gösterse de Lübnan dosyasının çözülmemesi, kalıcı bir bölgesel uzlaşının önündeki önemli engellerden biri olarak görülüyor. Bu nedenle bölgesel güvenlik meseleleri, önümüzdeki dönemde görüşmelerin seyrini etkileyen başlıca unsurlardan biri olmaya devam edecek.

ABD ile İran arasında imzalanan mutabakat, savaşın sona erdirilmesi ve diplomatik diyaloğun yeniden başlaması açısından önemli bir dönüm noktası oluşturuyor. Ancak taraflar arasındaki temel anlaşmazlıkların büyük bölümü çözüme kavuşmuş değil. Nükleer programın geleceği, yaptırımların kaldırılması, dondurulmuş varlıkların durumu, enerji güvenliği ve bölgesel güvenlik meseleleri önümüzdeki dönemde müzakerelerin seyrini belirleyecek başlıca konular olmaya devam edecek. Bu nedenle önümüzdeki 60 günlük süreç kritik önem taşıyor. Tarafların bu alanlarda somut ilerleme sağlayabilmesi halinde mutabakat kalıcı bir anlaşmaya dönüşebilir; aksi halde mevcut ateşkesin ve diplomatik kazanımların yeniden risk altına girmesi ihtimali göz ardı edilmemeli.