ABD ve İran Arasında Mutabakat

ABD ile İran arasında aylardır devam eden savaş ve diplomatik kriz, tarafların mutabakata varmasıyla son buldu. Başkan Trump ve İran Dışişleri Bakanı Yardımcısı Kazım Garibabadi iki ülke arasındaki savaşı bitirecek anlaşmaya varıldığını duyurdu. Şubat ayında başlayan çatışmaların ardından taraflar ilk kez kapsamlı bir çerçeve anlaşma üzerinde uzlaşırken anlaşmanın kalıcı bir barış mı yoksa yalnızca geçici bir ateşkes mi olduğu sorusu halen gündemdeki yerini koruyor. Önümüzdeki 60 gün içinde yürütülecek müzakereler hem İran’ın nükleer programının hem de Washington-Tahran ilişkilerinin geleceğini belirleyecek.

Tarafların üzerinde uzlaştığı mutabakat metni, savaşın sona erdirilmesine yönelik genel ilkeleri belirleyen 14 maddelik bir çerçeve niteliği taşıyor. Metne göre ABD ve İran karşılıklı olarak egemenliklerine saygı göstermeyi, iç işlerine müdahaleden kaçınmayı ve nihai anlaşmayı en geç 60 gün içinde müzakere etmeyi taahhüt ediyor. Ayrıca taraflar mevcut ateşkesin sürdürülmesi konusunda da uzlaşmış durumda. Anlaşmanın en dikkat çekici yönlerinden biri, nihai çözümün henüz ortaya çıkmamış olması. Mevcut belge esas olarak müzakere sürecini düzenleyen bir yol haritası niteliğinde. Bu nedenle hem Washington hem de Tahran anlaşmayı “nihai barış” olarak değil, daha kapsamlı bir uzlaşmaya giden ara aşama olarak tanımlıyor.

Mutabakatın en somut sonuçlarından biri Hürmüz Boğazı’nın yeniden ticari trafiğe açılması oldu. Anlaşma kapsamında İran, ticari gemilerin güvenli geçişi için gerekli düzenlemeleri yapmayı kabul etti. ABD ise bölgedeki bazı kısıtlamaları kaldırmayı ve deniz ticaretinin normale dönmesini desteklemeyi taahhüt etti. Dünya petrol ticaretinin önemli bir bölümü Hürmüz Boğazı üzerinden gerçekleştiği için bu gelişme enerji piyasalarında hızlı bir etki yarattı. Anlaşmanın açıklanmasının ardından petrol fiyatlarında belirgin düşüş yaşandı. Piyasalar, savaş riskinin azalmasını ve İran petrolünün yeniden küresel pazarlara dönme ihtimalini olumlu karşıladı. İlk tankerlerin yeniden boğazdan geçmeye başlaması da normalleşme sürecinin başladığına işaret ediyor.

Mutabakatın en hassas başlığı olarak İran’ın nükleer programı öne çıkıyor. Taraflar ilke olarak İran’ın nükleer silah geliştirmemesi konusunda ortak bir zeminde buluşmuş görünse de uranyum zenginleştirme faaliyetlerinin hangi seviyede sürdürüleceği, mevcut stokların nasıl denetleneceği ve uluslararası denetim mekanizmalarının kapsamı konusunda ciddi görüş ayrılıkları devam ediyor. Özellikle İran’ın sivil amaçlarla uranyum zenginleştirme hakkını ne ölçüde koruyacağı ve bunun hangi teknik sınırlar içinde gerçekleşeceği, müzakerelerin en karmaşık başlıklarından biri olarak görülüyor. Washington yönetimi İran’ın nükleer faaliyetlerine ilişkin daha sıkı denetim ve doğrulama mekanizmaları talep ederken, Tahran ise egemenlik haklarını ve nükleer programını koruma konusunda ısrarcı bir tutum sergiliyor.

Nükleer dosya yalnızca teknik bir mesele olarak değil, taraflar arasındaki güven sorununun da en önemli göstergelerinden biri olarak değerlendiriliyor. İran sınırlı düzeyde zenginleştirme hakkını korumak isterken ABD daha kapsamlı kısıtlamalar ve güçlü bir denetim mekanizması talep ediyor. Çerçeve anlaşmada yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stoklarının Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı gözetiminde seyreltilmesi veya etkisiz hale getirilmesi öngörülse de uygulamanın ayrıntıları henüz netleşmiş değil. Önümüzdeki 60 günlük süreçte nükleer dosyasının, müzakerelerin merkezinde yer alması bekleniyor.

ABD ile İran arasındaki görüşmeler yalnızca nükleer program ve yaptırımlarla da sınırlı değil. Washington yönetimi uzun süredir İran’ın bölgedeki müttefik silahlı gruplara verdiği desteği de müzakerelerin önemli bir parçası olarak görüyor. Özellikle Irak, Suriye, Lübnan ve Yemen’de faaliyet gösteren İran’a yakın grupların gelecekteki faaliyetleri, kalıcı bir anlaşmanın önündeki temel başlıklardan biri olarak değerlendiriliyor. Tahran ise bu yapıların doğrudan İran’ın kontrolünde olmadığını ve bölgesel güvenlik dengelerinin bir parçası olarak görülmesi gerektiğini savunuyor. Taraflar bu konuda henüz somut bir uzlaşıya ulaşabilmiş değil. Ancak uzmanlara göre bölgede vekil güçler üzerinden yaşanan gerilimlerin azaltılması, yalnızca ABD-İran ilişkileri açısından değil, Ortadoğu’nun genel istikrarı açısından da kritik önem taşıyor. Bu nedenle önümüzdeki dönemde yürütülecek müzakerelerde bölgesel güvenlik dosyasının, nükleer mesele kadar önemli bir yer tutması bekleniyor.

İran açısından mutabakatın en önemli unsurlarından biri, uzun süredir ekonomiyi baskılayan yaptırımların hafifletilmesi ihtimali olarak görülüyor. Taslak çerçeveye göre ABD, İran’ın petrol ihracatına yönelik bazı kısıtlamalarda muafiyet sağlamayı ve nihai anlaşma sürecinde yaptırımların kaldırılmasını değerlendirmeyi kabul etmiş durumda. Ayrıca dondurulmuş İran varlıklarının kullanımı ve bu kaynaklara erişimin nasıl sağlanacağı da müzakerelerin önemli başlıkları arasında yer alıyor.

Anlaşma kapsamında ayrıca yaklaşık 300 milyar dolarlık bir yeniden yapılanma ve kalkınma fonu oluşturulması planlanıyor. Enerji, ulaşım ve sanayi alanlarındaki yatırımlara yönlendirilmesi öngörülen bu fonun doğrudan devlet yardımı veya savaş tazminatı niteliği taşımadığı belirtiliyor. Bununla birlikte yaptırımların hangi takvim çerçevesinde kaldırılacağı ve İran’ın hangi yükümlülükleri yerine getirmesi gerektiği konusunda belirsizlikler devam ediyor. Bu nedenle ekonomik normalleşmenin kademeli ilerlemesi ve kısa vadede sınırlı kalması bekleniyor.

ABD-İran mutabakatı, çatışmaların durdurulması, enerji akışının yeniden sağlanması ve diplomatik sürecin canlandırılması açısından önemli bir dönüm noktası olarak görülüyor. Ancak mevcut belge taraflar arasındaki temel anlaşmazlıkları ortadan kaldırmış değil; yalnızca bunların müzakere edilmesi için bir çerçeve sunuyor. Nükleer program, yaptırımlar, bölgesel güvenlik düzenlemeleri ve karşılıklı güvensizlik gibi konular önümüzdeki dönemde yürütülecek görüşmelerin ana gündem maddeleri olmaya devam edecek.Belirlenen 60 günlük müzakere süreci bu noktada kritik bir önem taşıyor. Taraflar kalıcı ve uygulanabilir bir anlaşmaya ulaşabilirse Ortadoğu son yılların en önemli diplomatik başarılarından birine tanıklık edebilir ve bölgede yeni bir istikrar dönemi başlayabilir. Buna karşılık temel anlaşmazlıkların çözülememesi halinde mevcut mutabakatın geçici bir ateşkes olarak kalması ve gerilimin yeniden tırmanması ihtimali de göz ardı edilmiyor.