İran ile Mutabakat Piyasalara Güven Verdi

ABD ile İran arasında imzalanan ve Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılmasını öngören ön anlaşma, hem finansal piyasalarda hem de günlük yaşamda hissedilen geniş bir ekonomik dalgalanmayı tetikledi. Borsalar tarihi rekorlara ulaşırken benzin fiyatları aylar sonra ilk kez 4 doların altına indi. Yaklaşan 2026 Kongre Seçimleri öncesinde ekonomik göstergeleri düzeltmek isteyen Başkan Trump, gelişmelerin ardından ekonominin hızla canlandığını ve eskisinden daha iyi bir görünüm kazanacağını ifade etti. Savaşın etkisiyle piyasalardaki dalgalanmalar devam ederken Amerikan Merkez Bankası (Fed), yeni başkanı Kevin Warsh önderliğinde ilk toplantısını gerçekleştirdi. Toplantı kararı olarak politika faizi beklentiler doğrultusunda sabit kaldı. Ekonomi politikaları bağlamında olumlu sayılabilecek gelişmeler olsa da, mevcut tablo son 3 yılın en yüksek enflasyon değerlerine ulaşıldığını, istihdam artışının zayıfladığını ve savaş etkisiyle artan fiyatların normalleşmesinin aylar sürebileceğini gösteriyor. Trump yönetimin en iddialı olduğu alanlardan biri olarak ekonomi yönetimi ilk 2 yıllık süreç içerisinde en çok eleştirilen konulardan biri haline gelmiş durumda. 

ABD ile İran arasındaki ateşkes haberinin ardından ABD borsaları ciddi bir yükseliş yaşadı. S&P 500 endeksi pazartesi günü yüzde 1,7 artarak tarihi rekoruna yaklaşırken Nasdaq Composite yüzde 3,1 yükseldi. Bu artışta geçtiğimiz hafta tarihin en büyük halka arzını gerçekleştiren ve Elon Musk’ı dünyanın ilk trilyonerine dönüştüren SpaceX hisseleri de etkili oldu. Asya borsaları da Amerikan borsalarındaki gelişmelerin etkisiyle yükseldi. Japonya’nın Nikkei 225 endeksi tarihte ilk kez 70.000 eşiğini geçti. Savaşın sona ermesiyle yatırımcıların risk algısının değiştiği ve piyasaların daha fazla risk almaya istekli hale geldiği düşünülüyor.

Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılmasıyla petrol fiyatları son 3 ayın en düşük seviyesine indi. Brent petrol vadeli işlemleri yüzde 5 düşüşle varil başına 83 dolar civarına geriledi. Bu gelişmeyle ABD’de ortalama benzin fiyatı bu hafta, aylar sonra ilk kez galon başına 4 doların altına indi. Fiyatlardaki düşüş olumlu karşılansa da bu rakam, savaşın başladığı tarihteki 3 dolarlık seviyenin hâlâ üzerinde. Bu noktada anlaşmaya rağmen fiyatların çok hızlı bir şekilde normalleşmesi beklenmiyor. 

Yapılan projeksiyonlarda savaş öncesi ekonomik duruma 2027 yılından önce dönülemeyeceği görülüyor. Bu uzun süreli toparlanma sürecinin en büyük nedeni ise savaşın etkisiyle uluslararası tedarik zincirinde oluşan yapısal sorunlar olarak dikkat çekiyor.  Uluslararası Enerji Ajansı’na göre savaş boyunca günlük 14 milyon varil petrol üretimi durduruldu.  Savaş nedeniyle üretim tesislerindeki ve liman altyapısındaki hasarlar da bu tabloyu destekliyor.  ABD’nin stratejik petrol rezervi de 1983’ten bu yana en düşük seviyesine inmiş durumda. Bu noktada ateşkesin kalıcılığına dair sinyaller almadan petrol üreticileri de hızlı bir şekilde harekete geçmeyebilir. 

Hürmüz Boğazı’nın yeniden açıldığı ilan edilse de sahadaki gerçeklik Trump’ın söylemlerinden farklı bir tablo sunuyor. Savaş öncesi boğazdan günde 120-140 gemi geçerken, anlaşmanın duyurulmasının ardından şu ana kadar sadece 7 geminin geçiş yaptığı belirtildi. Boğazın her iki yakasında 550’den fazla gemi hâlâ geçiş yapabilmek için bekliyor. ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio’un geçtiğimiz haftalarda İran’ın boğazın büyük bölümünü mayınladığını öne sürmesi, bu süreçte üreticilerin hızlı aksiyon almasını engelliyor. Güvenli ve mayından temizlenmiş bir koridorun oluşturulmasının yaklaşık iki ay süreceği tahmin ediliyor. Buna ek olarak savaş ile birlikte İran kurduğu Basra Körfezi Boğaz Otoritesi üzerinden güvenli geçiş koordinasyonu için ücret almayı planlıyor. Ancak ABD ve Körfez ülkeleri bunu seyrüsefer özgürlüğünün ihlali olarak görüyor. Son olarak sigorta maliyetlerinin hala yüksek olması da tedarikçilerin bu noktada hızlı hareket etmesini engelliyor. 

Enerji fiyatlarındaki artış enflasyonu da doğrudan etkiledi. Tüketici fiyat endeksi son üç yılın en hızlı artışını kaydederek yüzde 4,2’ye yükseldi. Bu artışın gıda sektörüne yansıması da görece kalıcı bir nitelik taşıyor. Domates fiyatları Trump’ın Meksika’ya uyguladığı gümrük tarifeleriyle zaten yükselmişken artan nakliye maliyetleriyle birlikte son bir yılda yüzde 40 arttı, marul fiyatları mayısta yüzde 16’dan fazla yükseldi. Ekonomistler, gıda fiyatlarının benzin gibi petrol fiyatlarıyla birlikte inip çıkmadığını, çatışma döneminde yükselen fiyatların genellikle yeni bir taban fiyat haline geldiğini vurguluyor. 

Bu enflasyonist baskı ortamında Fed, Jerome Powell’ın yerine geçen Kevin Warsh yönetimindeki ilk toplantısında faiz oranlarını yüzde 3,5-3,75 aralığında sabit tuttu. Karar 12 üyenin oybirliğiyle alındı ancak bu birlikteliğin mevcut şartların baskısıyla oluştuğu söylenebilir. Amerikan medyasına yansıyan haberlere göre Fed üyelerinin önemli bir kısmı yıl sonuna kadar en az çeyrek puanlık bir faiz artışı öngörüyor.  Trump’ın düşük faiz beklentisiyle başkan olarak atadığı Warsh, mevcut tabloda önemli bir baskı altında kalabilir. Önümüzdeki günlerde Başkan Trump faiz indirimi politikasını bir süre geri plana alarak faiz artırımına karşı çıkan bir pozisyon alabilir. 

Tüm bu gelişmeler ışığında Trump’ın Amerikan ekonomisinin yeniden canlandığına yönelik söylemleri verilerle örtüşmüyor. “İstihdam seviyesindeki rekor” iddiaları, federal kurumlar tarafından sunulan verilerle eşleşmiyor. ABD ekonomisi Mayıs ayında sadece 172 bin istihdam oluşturdu. Bu rakam Biden döneminin aylık ortalaması olan 300 bin seviyesinin oldukça altında kalıyor. İşten çıkarmalar da son iki ayda yüzde 16 artarak pandemi sonrası en yüksek seviyeye ulaştı. 

Ateşkesin ekonomiye yansıması, Trump’ın çizdiği iyimser tablodan daha karmaşık bir gerçekliği ortaya koyuyor. Borsalardaki rekor seviyeler ve benzin fiyatlarındaki düşüşler olumlu sinyaller olarak görülse de bu kazanımlar toplumun büyük bir kesimine ulaşmıyor. Enflasyon yüksek seyrederken istihdam artışı zayıflıyor, gıda fiyatlarındaki yükseliş kalıcı bir taban oluşturma riski taşıyor. Fed’in faiz artırımı ihtimalini masada tutması da ekonominin kısa vadede tam bir rahatlamaya ulaşılamayacağının göstergesi olarak yorumlanıyor. Tedarik zincirindeki yapısal sorunlar ve stratejik rezervlerin yeniden doldurulması süreci düşünüldüğünde, ateşkesin ekonomik etkilerinin tam olarak hissedilmesi için muhtemelen uzun bir süre beklemek gerekecek.