İran Müzakerelerinde Seçim  Belirsizliği

ABD ile İran arasında yürütülen diplomatik girişimler, tarafların karşılıklı şartlarından dolayı anlaşma beklentisini zayıflatıyor. Pakistan ve Katar’ın arabuluculuk çabalarına rağmen Tahran, Amerikan ablukasının kaldırılması ve askerî tehditlerin sona ermesi konusunda ısrar ediyor. Washington ise nükleer programda doğrulanabilir sınırlamalar sağlanmadan ekonomik ve askerî baskıyı hafifletmek istemiyor. Taraflar arasındaki anlaşmazlıklar, İran yönetimindeki güç dengeleri ve yaklaşan Kongre seçimleriyle daha da karmaşıklaşıyor. Hürmüz Boğazı’nda devam eden gerilim küresel enerji piyasalarını etkilerken ABD’nin bölgedeki askerî hazırlıkları da sürüyor.  

Pakistan Genelkurmay Başkanı Asım Münir’in bu hafta Tahran’da yaptığı görüşmelerde Katar’la birlikte hazırlanan yeni arabuluculuk önerisi gündeme geldi. Basına yansıyan plana göre İran’ın Katar’da dondurulan yaklaşık 6 milyar dolarlık varlığının faiz gelirine erişmesi karşılığında uluslararası denetçilerin nükleer tesislere habersiz ziyaret yapması öngörülüyor. Arabulucular, karşılıklı tavizlerin eş zamanlı veya aşamalı uygulanmasını sağlayarak tarafların önce adım atma konusundaki anlaşmazlığını aşmaya çalışıyor. Önerinin iki başkentte olumlu karşılandığı bildirilse de henüz resmî kabul veya uygulama takvimi açıklanmadı.

İran’ın ABD ile yürüttüğü müzakerelerdeki tutumu, ülke içindeki siyasî ve askerî güç dengelerinden de etkileniyor. Savaşın yol açtığı ekonomik kayıplar ve Amerikan ablukasının yarattığı baskı, İran yönetiminin bir bölümünü diplomatik çözüm aramaya yöneltiyor. Buna karşılık güvenlik kurumları, askerî tehdit devam ederken verilecek tavizlerin İran’ın pazarlık gücünü zayıflatabileceğini düşünüyor. Son dönemde Devrim Muhafızlarının yönetim üzerindeki etkisinin artması da bu yaklaşımı güçlendiriyor. İran’da dış politika kararları yalnızca Cumhurbaşkanlığı tarafından alınmıyor; dinî liderlik ve güvenlik kurumları da önemli rol oynuyor. Bu nedenle Cumhurbaşkanının müzakerelere açık olması, İran’ın bir anlaşmayı kabul edeceği anlamına gelmiyor.

Washington, İran’ın yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyumunun ülke dışına gönderilmesini nükleer riskleri azaltacak seçeneklerden biri olarak değerlendiriyor. Muhsin Rızai ise bu malzemenin İran’dan çıkarılmayacağını açıkladı. Tahran, uranyumun zenginleştirme derecesinin ülke içinde ve uluslararası denetim altında düşürülmesi seçeneğini tamamen dışlamıyor. Ancak savaşta zarar gören tesislere denetçilerin erişememesi, mevcut stokların miktarı ve durumu hakkında belirsizlik yaratıyor. Dolayısıyla anlaşmazlık yalnızca malzemenin nerede tutulacağıyla değil, olası sınırlamaların nasıl doğrulanacağıyla da ilgili.

Tahran’ın başlıca şartları arasında Amerikan deniz ablukasının kaldırılması, petrol yaptırımlarının gevşetilmesi, dondurulan varlıklara erişim sağlanması ve yeni saldırıların durdurulması gibi maddeler yer alıyor. Washington ise İran’ın Hürmüz Boğazı’ndaki ticari geçişleri güvence altına almasını ve nükleer programında doğrulanabilir sınırlamalar kabul etmesini bekliyor. Asıl anlaşmazlık, karşılıklı yükümlülüklerin hangi sırayla uygulanacağında yoğunlaşıyor. İran ekonomik rahatlama sağlanmadan taviz vermek istemezken ABD, erken verilecek kolaylıkların karşılıksız kalmasından kaygı duyuyor.

Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov’un 19 Ekim’de Tahran’a yaptığı ziyaret, Moskova’nın diplomatik süreçte daha fazla rol üstlenmeye çalıştığını gösteriyor. Lavrov, İranlı yetkililerle bölgesel güvenliği ve ekonomik işbirliğini görüştü. Çin de Washington ile Tahran’ın yeniden müzakereye dönmesi çağrısını yineliyor. Ancak iki ülke İran’a siyasî destek verirken ABD ve Körfez ülkeleriyle ilişkilerini bütünüyle riske atmak istemiyor. Lavrov, Buşehr nükleer santralindeki Rus uzmanların görevlerine dönüşünün sürdüğünü de açıkladı. Ancak Moskova ve Pekin’in diplomatik katkısı, tarafların temel taleplerini ortadan kaldırmıyor.

İranlı yetkililerin 3 Kasım’daki Amerikan ara seçimleri öncesinde görüşmeleri uzatarak Trump üzerindeki siyasî baskıyı artırmayı amaçladığı belirtiliyor. Hürmüz’deki saldırılar ve yüksek enerji fiyatları, Amerikan seçmenlerinin geçim maliyetlerine ilişkin kaygılarını büyütürken Tahran, Kongrenin en az bir kanadının Demokratlara geçmesinin Trump’ın hareket alanını daraltabileceğini hesaplıyor olabilir. Ancak müzakerelerin uzaması, Amerikan yönetiminin İran’ın yalnızca zaman kazanmaya çalıştığı sonucuna varmasına da yol açabilir.

İran savaşı, küresel enerji piyasaları ve uluslararası ticaret üzerindeki baskısını sürdürüyor. Hürmüz Boğazı’nda deniz taşımacılığının aksaması, petrol ve doğalgaz sevkiyatını zorlaştırırken sigorta ve nakliye maliyetlerini artırıyor. Özellikle enerji ithalatına bağımlı Avrupa ve Asya ülkeleri bu gelişmelerden olumsuz etkileniyor. Petrol ve dizel arzındaki daralma, yalnızca akaryakıt fiyatlarını değil, ulaşım, sanayi üretimi ve gıda taşımacılığı gibi birçok sektörü de etkileyerek enflasyon baskısını artırıyor. İran ise Hürmüz Boğazı üzerindeki etkisini ABD’ye karşı ekonomik ve siyasî baskı aracı olarak kullanmaya çalışıyor.

Trump, Kongre seçimlerinden önce İran’a yeniden saldırmayacağını açıklasa da Amerikan askerî hazırlıkları sürüyor. Bölgede iki uçak gemisi görev grubu bulunurken üçüncü bir grubun gönderilmesi planlanıyor. İsrail’in de İran’daki nükleer tesisler ve stratejik altyapıya yönelik yeni seçenekleri değerlendirdiği bildiriliyor. Bu yığınak, Washington’ın diplomasiye zaman tanırken askerî baskıyı korumak istediğine işaret ediyor. Ancak kuvvetlerin artırılması, yanlış hesaplama veya yeni bir saldırı sonucunda çatışmanın yeniden büyümesi riskini de beraberinde getiriyor.

İran’a yakın Husilerin Suudi Arabistan’daki havaalanları ve enerji tesislerine yönelik saldırıları, savaşın bölgesel etkilerini artırıyor. ABD Dışişleri Bakanlığı, 21 Ekim’de Suudi Arabistan’daki zorunlu olmayan personel ile çalışan ailelerinin ülkeden ayrılmasını emretti. Washington, tahliye kararının yalnızca Suudi Arabistan’ı kapsadığını açıkladı. Riyad’da güvenlik kaygıları artarken bölgesel diplomatik temaslar da yoğunlaşıyor. Bu gelişmeler, Yemen’deki çatışmaların Körfez güvenliğini ve İran’la yürütülen diplomasiyi doğrudan etkileyebileceğini gösteriyor.

ABD ile İran arasındaki müzakerelerin geleceği, tarafların karşılıklı tavizler konusunda ne ölçüde uzlaşabileceğine bağlı görünüyor. Pakistan ve Katar’ın arabuluculuk girişimi diplomatik çözüm için yeni bir fırsat sunsa da nükleer program, ekonomik yaptırımlar ve güvenlik garantileri konusundaki anlaşmazlıklar devam ediyor. İran üzerindeki ekonomik baskının artması Tahran’ı uzlaşmaya yöneltebilirken Amerikan askerî hazırlıklarının sürmesi güven sorununu derinleştiriyor. Washington açısından ise yaklaşan ara seçimler, diplomatik kararların zamanlamasını daha önemli hâle getiriyor. Tarafların mevcut tutumlarını koruması durumunda seçim sonrasında askerî gerilimin yeniden yükselmesi ihtimali bulunuyor.