Meta’dan 17 Milyar Dolarlık Uzlaşı

Sosyal medya platformlarının tasarımları nedeniyle bağımlılığa zemin hazırladığı ve çocukların gelişimini olumsuz etkilediği iddiasıyla süren davalar sonucunda Facebook ve Instagram’ın sahibi Meta, eyaletlere 17 milyar dolara varabilecek bir tutarı ödemeyi kabul etti. Mahkemeden çıkan uzlaşı yalnızca Meta bağlamında olsa da birçok teknoloji şirketinin geleceğini ciddi biçimde etkileyebilecek nitelik taşıyor. Uygulamaların içerikten ziyade tasarım üzerinden hedef alındığı davalarda mahkemelerin şirketleri suçlu bulmaya başlamasıyla birlikte yeni bir sürece girilmiş oldu. Uzun süredir ciddi bir denetim mekanizmasının bulunmaması nedeniyle herhangi bir düzenlemeye tabi tutulmayan sosyal medya sektörü, önümüzdeki günlerde kapsamlı düzenlemelerle karşı karşıya kalabilir.

Sosyal medya şirketlerine yönelik hukuki süreçteki en büyük kırılma, geçtiğimiz aylarda Los Angeles’ta görülen davada yaşandı. Sekiz yaşında YouTube’a, dokuz yaşında Instagram’a üye olan ve çocukluğunda bağımlılık geliştirdiğini öne süren genç bir kadının davasında jüri, Meta ile YouTube’un platform tasarımında ihmalkâr davrandığına hükmederek 6 milyon dolar tazminata karar verdi. Bu kararın hemen ardından New Mexico’da başlayan davada ise 375 milyon dolarlık jüri cezasına ağustos başında yargıç kararıyla 567 milyon dolar daha eklendi. Hukuki süreçlerden alınan sonuçların ardında birçok eyalet özellikle Meta’yı hedef alarak davalar açmaya başladı. Peş peşe gelen bu cezaların ardından Meta, yalnızca ikinci çeyrekte hukuki süreçlere yaklaşık 2 milyar dolar harcamak zorunda kaldı. 

Meta’yı uzlaşmaya iten hukuki süreç, şirketin son yıllarda benzer konularda açılan çok sayıda davayla karşılaşmasının bir sonucu olarak görülüyor. Uygulama tasarımlarında yer alan kaydırma özelliği, algoritmik öneriler, bildirimler ve otomatik oynatılan videoların doğrudan bağımlılığa yol açtığı iddiasıyla başlayan davalarda mahkemeler, son dönemde sosyal medya şirketlerini suçlu bulmaya ve mağdurlara yüklü tazminatlar ödenmesine hükmetmeye başladı. Bu kararlarda sosyal medya platformlarının tasarımlarının tıpkı sigara ve kumarhane makineleri gibi tüketicileri bilinçli olarak bağımlılığa sürüklediği sonucuna varıldı. Özellikle son yıllarda gençler arasında artış gösteren depresyon, yeme bozukluğu ve kendine zarar verme gibi davranışların arka planında sosyal medya platformlarının etkili olduğu mahkemelerce de kabul edildi. 

Daha önce benzer gerekçelerle açılan davaların birçoğunda ana odak sosyal medya mecralarında üretilen içerikler ve paylaşımlar olduğu için büyük şirketler bu paylaşımların sorumluluğundan hukuki olarak kolayca kaçabiliyordu. 1996 tarihli İletişim Ahlakı Yasası’nın 230. maddesi şirketleri kullanıcı içeriklerinden doğan sorumluluktan büyük ölçüde muaf tutarken, davacı taraf bu kez doğrudan içerik yerine platformların tasarımına odaklandı. Daha fazla kullanıcıya ulaşmayı ve mevcut kullanıcıların uygulamalarda geçirdiği ekran sürelerini artırmayı amaçlayan şirketlerin özellikle son yıllarda tasarımlarına ekledikleri kaydırma özellikleri ve algoritmik olarak kişiselleştirilmiş içerik akışları, sektörün hukuken savunamayacağı bir süreci de beraberinde getirdi.

Meta, jüri kararıyla haksız bulunca uzlaşma kapsamında davacı konumundaki eyaletlere farklı miktarlarda ödemeler yapmayı kabul etti. Ödeme sürecinin yapısı, Meta’nın pazarlık masasından ne kadar avantajlı kalktığını gösteriyor. Toplam tutar on yıla yayılacak ve şirket yıllık ortalama 1,7 milyar dolar civarında bir yükle karşılaşacak. Bu rakam, 2025’te 201 milyar dolar gelir elde eden bir şirket için yıllık gelirin yüzde birinin altına denk gelen sembolik bir orana tekabul ediyor. Üstelik Meta şimdilik tutarın yalnızca yüzde 70’ini, yani yaklaşık 12,7 milyar dolarını taahhüt etmiş durumda. Kalan 5 milyar dolar ancak Snapchat, TikTok ve YouTube’un benzer önlemleri benimseyip aynı ödemeleri kabul etmesi hâlinde devreye girecek. Bu hüküm, şirketin rakiplerini masaya çekme motivasyonunu açık biçimde ortaya koyuyor. Uzlaşının ardından açıklama yapan şirket avukatları da sürecin odağının sadece Meta üzerinde olmasını eleştirirken düzenlemelerin tüm sosyal medya şirketlerini kapsaması gerektiğini ifade ettiler.  Şirketin davada 1,4 trilyon dolara varan ceza riskiyle karşı karşıya olduğu düşünüldüğünde, bu tablo Meta’nın pazarlıktan kârlı çıktığını gösteriyor.

Uzlaşmanın asıl dönüştürücü boyutu ise mali cezalardan çok, sosyal medya sektörüne bizzat uygulamalar üzerinden getirilecek yeni düzenlemelerde görülüyor. Yeni düzenlemelerle çocuklar, ebeveyn izni olmadıkça Instagram ve Facebook’u günde iki saatle sınırlı kullanabilecek. Gece yarısı ile 06.00 arasında erişim kısıtlanacak, okul saatlerinde bildirimler susturulacak ve 15 dakikalık kesintisiz kullanımdan itibaren ekran uyarıları devreye girecek. Kullanıcılara otomatik oynatmayı ve algoritmik olarak kişiselleştirilmiş akışı kapatma hakkı tanınacak, beğeni sayıları da devre dışı bırakılacak. Bazı platformlarda yer alan ve estetik cerrahiyi taklit eden filtreler gençlerin kullanımına kapatılacak. Tüm bu düzenlemelerin kademeli olarak devreye sokulması bekleniyor. 

Şirketlerin verdiği taahhütlerin inandırıcılığına dair şüpheler ise devam ediyor. Bu endişelerin en büyük kaynağı, sosyal medya şirketlerinin güvenlik kontrolleri konusundaki kötü sicili olarak dikkat çekiyor. Geçtiğimiz aylarda yayınlanan akademik bir araştırma, platformların yıllardır övündüğü güvenlik özelliklerinin önemli bölümünün işlevsiz olduğunu ampirik olarak belgelemişti. Rapora göre yetişkin hesaplar Snapchat’te genç kullanıcılara kolayca ulaşabiliyor, Instagram genç bir kız hesabına ağırlıklı olarak yetişkin erkek profilleri öneriyor, TikTok yeme bozukluğu içeriği arayan gençlere zararlı arama terimlerini bizzat telkin ediyor.

Washington yönetimi ise sosyal medya sektörüne yönelik daha karmaşık bir strateji izliyor. Meta uzlaşmasından hemen önce TikTok, Adalet Bakanlığı’nın çocuk verilerinin izinsiz toplanmasına ilişkin 2024’te açılan davasını 400 milyon dolar karşılığında kapattı. Geçtiğimiz yıl ABD sınırları içerisinde kullanımının yasaklanması beklenen TikTok bu süreçte Washington yönetimi ile masaya oturarak anlaşmaya varmış ve bu sürecin sonunda faaliyetlerine devam etmişti. Bu noktada sosyal medya sektörüne yönelik yeni düzenleme taleplerinin federal kurumlardan çok eyaletlerin baskısıyla gündeme gelmesi de dikkat çekiyor.

Benzer davalar ve tartışmalar yalnızca ABD gündeminde yer almakla kalmıyor, dünyanın farklı bölgelerinde de gündeme geliyor. Avrupa Birliği, iki yıllık soruşturmanın ardından geçtiğimiz ay Meta’nın Dijital Hizmetler Yasası’nı ihlal ettiği bulgusuna vararak şirketten tasarım değişiklikleri istedi ve ağır cezaların sinyalini verdi. Birleşik Krallık gelecek yıl yürürlüğe girecek bir 16 yaş altı yasağı ilan ederken, Fransa’da benzer bir yasak Anayasa Konseyi’nden döndü. Brezilya’dan Kenya’ya uzanan davalar ise sorunun ekran süresinin ötesine geçerek algoritmik güçlendirmenin şiddet ve istismara sebebiyet vermesine odaklanıyor. Dünyanın farklı coğrafyalarında birbirinden farklı konularda davalar açılsa da ortak payda, işleyen bir yaş doğrulama teknolojisi olmadan yasakların ve taahhütlerin işe yaramadığı noktasında birleşiyor. Meta’nın uzlaşmada bu alana ek yatırım sözü vermesi tam da bu nedenle kritik bir önem taşıyor. ABD’nin bu süreçte atabileceği radikal adımlar, küresel ölçekte çok ciddi bir sektörel kırılmayı da beraberinde getirebilir.

Bütün bu tablo, varılan uzlaşmanın bir sonuç değil, yeni bir sürecin başlangıcı olduğunu gösteriyor. Son dönemde Kongre’de yeniden gündeme gelen Çocukların Çevrimiçi Güvenliği Yasası, yargı eliyle kurulan standartların kalıcı bir yasal zemine taşınıp taşınmayacağını belirleyecek. Önümüzdeki dönemde sosyal medya platformlarının tamamen ortadan kaldırılması değil, sınırlarının kalıcı biçimde belirginleştirilmesi sonucuna varılabilir. Etkileşimi azamiye çıkaran reklam ekonomisi ile çocuk güvenliği arasındaki yapısal gerilim henüz çözülmüş değil. Ancak bu gerilimin bundan böyle şirketlerin kendi inisiyatifine değil, mahkemelerin, devletlerin ve kamuoyunun denetimine tabi olacağı yeni bir dönem fiilen başlamış durumda.